Demokracja między wyborami. Nowy indeks pokazuje, jak działają gminy

Czy demokrację można zmierzyć? Nie tylko w dniu wyborów, ale również w zwykły wtorek – gdy mieszkańcy próbują coś załatwić w urzędzie, złożyć petycję albo zapytać władze o decyzję. Taki właśnie cel ma nowy raport „Indeks codziennej demokracji lokalnej” przygotowany przez ekspertów związanych z Fundacja im. Stefana Batorego.

Publikacja pokazuje, jak funkcjonuje demokracja w gminach w okresie między wyborami samorządowymi – czyli w czasie, gdy mieszkańcy najczęściej odczuwają realne skutki decyzji lokalnej władzy.

Demokracja to nie tylko urna wyborcza

Autorzy raportu wychodzą z prostego założenia: wybory są tylko początkiem demokracji lokalnej, a nie jej końcem.

Reklama

Jak ujęto w raporcie:

„Jeśli wybory są paliwem samorządności, to partycypacja pomiędzy wyborami jest dla niej tlenem – bez niej samorządowy silnik będzie się krztusił.”

Dlatego indeks bada to, co dzieje się w trakcie kadencji samorządu:

• czy władze informują mieszkańców o swoich planach,

• czy prowadzą konsultacje społeczne,

• czy reagują na głos mieszkańców,

• czy mieszkańcy w ogóle chcą się angażować.

Trzy filary lokalnej demokracji

Badacze oparli indeks na trzech głównych elementach:

1. Transparentność władzy

Chodzi o przejrzystość działań samorządu. Sprawdzano m.in.:

• czy publikowane są projekty uchwał,

• czy dostępne są nagrania z sesji rady gminy,

• czy mieszkańcy są informowani o konsultacjach społecznych.

Transparentność jest podstawą kontroli społecznej – bez niej mieszkańcy nie wiedzą, co robią ich władze.

2. Otwartość na dialog

To zdolność władz do słuchania mieszkańców.
Raport analizuje m.in.:

• czy odbywają się konsultacje społeczne,

• czy istnieją ciała doradcze mieszkańców,

• czy radni prowadzą dyżury.

I tu pojawia się największy problem.

W wielu gminach dialog z mieszkańcami jest bardzo ograniczony.

3. Aktywność obywateli

Demokracja lokalna nie działa bez mieszkańców.
Badanie uwzględnia m.in.:

• udział w organizacjach społecznych,

• inicjatywy lokalne,

• aktywność w jednostkach pomocniczych (np. sołectwach).

Wynik Polski? Średnio… 42 punkty

Indeks przyjmuje wartości od 0 do 100 punktów.

Średni wynik dla wszystkich gmin w Polsce to niecałe 42 punkty – czyli poziom, który autorzy raportu określają jako wyraźnie poniżej potencjału demokracji lokalnej.

Indeks-codziennej-demokracji-lo…

Najlepiej wypadły duże miasta.
W czołówce znalazły się:

• Wrocław

• Toruń

• Katowice

  ReklamaType your text here

  Reklama

  Reklama

  Reklama

• Lublin

• Szczecin

Wrocław osiągnął aż 99 punktów – niemal maksimum.

Małe gminy mają trudniej

Raport pokazuje wyraźną zależność:

im większa gmina, tym wyższy wynik indeksu.

Przykładowo:

• najmniejsze gminy – średnio ok. 36 punktów,

• duże miasta powyżej 100 tys. mieszkańców – ponad 73 punkty.

Powody są proste:

• więcej urzędników,

• większe budżety,

• rozbudowane systemy komunikacji z mieszkańcami.

Ale raport podkreśla jedną ważną rzecz – to nie jest reguła absolutna.
Niektóre małe gminy osiągają wyniki lepsze niż duże miasta.

Największy problem: brak dialogu

Najgorzej wypada komponent dotyczący otwartości władz na dialog.

Średnia w Polsce to zaledwie 27 punktów.
Aż 337 gmin uzyskało w tej kategorii 0 punktów.

To oznacza, że w wielu miejscach konsultacje społeczne czy mechanizmy dialogu z mieszkańcami praktycznie nie funkcjonują.

Wniosek? Demokracja lokalna zależy od ludzi

Autorzy raportu zwracają uwagę na ciekawy fakt.
Czynniki takie jak:

• zamożność gminy,

• region kraju,

• wiek czy płeć włodarza

mają znaczenie, ale nie są decydujące.

Ostatecznie o jakości demokracji lokalnej decydują:

• kultura działania władz,

• aktywność mieszkańców,

• standardy komunikacji w gminie.

I to jest chyba najważniejsza konkluzja raportu – dobra demokracja lokalna nie zależy od geografii, tylko od praktyki rządzenia.

Dlaczego ten raport jest ważny

Indeks nie jest rankingiem ani konkursem na najlepszą gminę.

Ma służyć jako narzędzie diagnozy i inspiracji – aby samorządy mogły zobaczyć, jak działają inne gminy i co można poprawić.

Bo demokracja lokalna nie dzieje się raz na pięć lat przy urnie.
Dzieje się codziennie – na sesjach rady, w konsultacjach, w rozmowie mieszkańca z urzędnikiem.

I właśnie tę „codzienną demokrację” próbuje zmierzyć ten raport.

Źródło: raport „Indeks codziennej demokracji lokalnej”, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa 2026.