Ponad 2300 potwierdzonych przypadków zatrudnienia lub współpracy radnych z instytucjami zależnymi od gmin. Szkoły, spółki komunalne, ośrodki kultury i pomocy społecznej. Na pierwszym miejscu Dolny Śląsk. Raport Sieci Obywatelskiej Watchdog Polska ujawnia problem, który dotyka fundamentów lokalnej demokracji. Bo kto skutecznie skontroluje burmistrza, jeżeli od decyzji władz gminy zależy również jego zawodowa przyszłość? Prawo nie zabrania wielu takich powiązań. Pytanie jednak, czy to, co legalne, zawsze służy mieszkańcom.
2366 przypadków. Tyle udało się potwierdzić
Wyobraźmy sobie sytuację, która może wydarzyć się niemal w każdej polskiej gminie.
Radny przychodzi na sesję rady miejskiej. Za chwilę będzie głosował nad budżetem, oceni działalność burmistrza, zdecyduje o finansowaniu szkół, instytucji kultury lub przedsiębiorstw komunalnych. Być może będzie też rozpatrywał skargi mieszkańców na funkcjonowanie gminnych jednostek.
Po zakończeniu sesji wróci do pracy. Do szkoły, spółki komunalnej albo ośrodka kultury, których działalność pozostaje związana z decyzjami tej samej gminy.
Nie musi w tym być niczego nielegalnego. Nie musi też istnieć żaden układ polityczny.
Jednak trudno nie dostrzec pytania: czy człowiek pozostający w zależności zawodowej od instytucji samorządowych może bez żadnych obaw występować przeciwko decyzjom władz gminy?
Właśnie temu problemowi przyjrzała się Sieć Obywatelska Watchdog Polska w projekcie „Każdy musi gdzieś pracować”.
W marcu 2026 roku organizacja uruchomiła serwis, za którego pośrednictwem mieszkańcy mogli zgłaszać radnych zatrudnionych w jednostkach zależnych od gmin, w których sprawują mandat.
Wpłynęły 4904 zgłoszenia.
Po odrzuceniu powtórzeń i niepotwierdzonych informacji skierowano 2952 wnioski o udostępnienie informacji publicznej. Następnie weryfikowano zatrudnienie lub współpracę zgłoszonych osób.
W rezultacie potwierdzono 2366 przypadków.
Nie chodzi wyłącznie o pełnoetatowe umowy o pracę. Badanie obejmowało również inne formy współpracy, a niektórzy radni byli związani z więcej niż jedną instytucją. Dlatego szczegółowych wyników nie należy traktować jako kompletnego rejestru odrębnych osób zatrudnionych na etatach.
Co więcej, badanie opierało się na zgłoszeniach mieszkańców, a nie na sprawdzeniu wszystkich radnych w kraju.
To ważne zastrzeżenie. Rzeczywista skala zjawiska pozostaje nieustalona.
Dolny Śląsk na pierwszym miejscu
Największą liczbę potwierdzonych przypadków odnotowano w województwie dolnośląskim.
Według zestawienia było ich 250. Na drugim miejscu znalazło się województwo mazowieckie z 249 przypadkami, a na trzecim zachodniopomorskie ze 185.
Nie oznacza to automatycznie, że Dolny Śląsk jest regionem najbardziej dotkniętym konfliktem interesów. Liczba zgłoszeń mogła zależeć od aktywności mieszkańców, lokalnych organizacji społecznych oraz dostępności informacji.
Jednak dla mieszkańców naszego regionu te wyniki powinny stać się sygnałem do zadania kilku istotnych pytań.
Ilu radnych gminnych pracuje w jednostkach finansowanych lub kontrolowanych przez samorząd?
Kiedy zostali zatrudnieni?
Czy pracowali tam jeszcze przed zdobyciem mandatu, czy dopiero po wyborach?
Czy w czasie sprawowania funkcji otrzymywali awanse, nowe stanowiska albo dodatkowe umowy?
I najważniejsze: czy ich sytuacja zawodowa może mieć wpływ na sposób wykonywania mandatu?
Na te pytania nie odpowie sama statystyka wojewódzka.
Szkoły na pierwszym miejscu. Przypadek czy naturalna konsekwencja?
Najliczniejszą grupę stanowią radni związani zawodowo z oświatą.
Według Watchdog Polska 49 procent potwierdzonych przypadków dotyczy szkół. Po uwzględnieniu przedszkoli i zespołów szkolno-przedszkolnych udział sektora oświaty wzrasta do 58 procent.
Na drugim miejscu znajdują się spółki i zakłady komunalne, odpowiadające za około 18 procent przypadków. Kolejne miejsca zajmują instytucje kultury, biblioteki i jednostki pomocy społecznej.
Czy oznacza to, że nauczyciele nie powinni być radnymi?
Oczywiście, że nie.
Nauczyciel może być znakomitym samorządowcem. Zna lokalne problemy, potrzeby rodzin, dzieci i młodzieży. Potrafi oceniać jakość edukacji oraz skutki decyzji dotyczących szkolnictwa.
Podobnie pracownik biblioteki może doskonale znać potrzeby kulturalne mieszkańców, a pracownik przedsiębiorstwa komunalnego rozumieć problemy infrastruktury.
Problem zaczyna się gdzie indziej.
W chwili, kiedy interes zawodowy radnego może zetknąć się z jego obowiązkiem podejmowania decyzji w interesie całej wspólnoty samorządowej.
Szkoła potrzebuje dodatkowych pieniędzy. Radny jest jej pracownikiem. Rada decyduje o wydatkach.
Spółka komunalna oczekuje wsparcia finansowego. Radny otrzymuje w niej wynagrodzenie. Rada rozpatruje uchwałę dotyczącą przedsiębiorstwa.
Ośrodek kultury ma przejść reorganizację. Radny pracuje w tej placówce i jednocześnie uczestniczy w debacie o jej przyszłości.
Żadna z tych sytuacji sama w sobie nie przesądza o naruszeniu prawa. Każda może jednak wymagać oceny pod kątem konfliktu interesów.
Radny nie został przecież wybrany przez mieszkańców po to, aby reprezentować interes swojego pracodawcy.
Ma reprezentować całą wspólnotę.
Prawo pozwala, ale stawia granice
Polskie przepisy nie wprowadzają całkowitego zakazu zatrudniania radnych w jednostkach zależnych od gmin.
Radny może co do zasady pracować jako nauczyciel w gminnej szkole albo na zwykłym stanowisku w przedsiębiorstwie komunalnym.
Istnieją jednak wyraźne ograniczenia.
Ustawa o samorządzie gminnym zakazuje między innymi wykonywania pracy w urzędzie gminy w czasie sprawowania mandatu, z zastrzeżeniem przewidzianych prawem rozwiązań dotyczących urlopu bezpłatnego. Radny nie może też pełnić funkcji kierownika gminnej jednostki organizacyjnej ani jego zastępcy.
Odrębne przepisy ograniczają możliwość zasiadania w radach nadzorczych określonych spółek.
Szczególnie interesujący jest artykuł 24d ustawy o samorządzie gminnym.
Zgodnie z nim wójt nie może powierzyć radnemu swojej gminy wykonywania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej.
To oznacza, że przy analizowaniu zatrudnienia radnych trzeba zwracać uwagę nie tylko na umowy o pracę, ale także na zlecenia i inne kontrakty.
Znaczenie ma to, kto zawarł umowę, jakiego rodzaju pracę powierzono radnemu oraz czy dana sytuacja rzeczywiście mieści się w ustawowym zakazie.
Nie każde zlecenie realizowane na rzecz instytucji samorządowej automatycznie oznacza złamanie prawa.
Jednak naruszenie odpowiednich zakazów może prowadzić do poważnych konsekwencji, w określonych przypadkach nawet do wygaśnięcia mandatu.
Ustawa przewiduje również zakaz udziału radnego w głosowaniu, jeżeli dotyczy ono jego interesu prawnego.
Nie można przy tym automatycznie uznać, że każdy nauczyciel będący radnym powinien wyłączyć się z głosowania nad całym budżetem oświaty. O zastosowaniu zakazu decydują konkretne okoliczności.
Dlatego tak istotne jest badanie poszczególnych przypadków, a nie formułowanie zbiorowych oskarżeń.
Burmistrz nie musi niczego nakazywać
Najbardziej niepokojąca zależność nie zawsze wynika z bezpośrednich poleceń.
Nie trzeba sobie wyobrażać burmistrza telefonującego do radnego i żądającego poparcia konkretnej uchwały.
Wystarczy możliwość wystąpienia znacznie subtelniejszego mechanizmu.
Radny wie, że jego jednostka organizacyjna potrzebuje pieniędzy. Wie również, że decyzje władz gminy wpływają na jej funkcjonowanie, a niekiedy także na sytuację osób nią kierujących.
Może więc unikać konfliktów, nawet jeśli nikt go do tego nie zmusza.
Nie zada trudnego pytania. Nie poprze wniosku o kontrolę. Nie wystąpi publicznie przeciwko decyzji burmistrza.
A czasami po prostu uzna, że lepiej zachować milczenie.
To hipotetyczny mechanizm autocenzury, a nie stwierdzony fakt dotyczący konkretnych radnych.
Właśnie dlatego wymaga zbadania.
Nie wystarczy wiedzieć, gdzie radny pracuje. Należałoby jeszcze sprawdzić, jak wykonuje swój mandat.
Czy składa interpelacje? Czy uczestniczy w kontrolach? Czy publicznie kwestionuje decyzje organu wykonawczego? Czy zgłasza poprawki do budżetu? Czy domaga się wyjaśnienia nieprawidłowości?
Nie oznacza to, że radny głosujący zgodnie z propozycjami burmistrza automatycznie pozostaje od niego zależny.
Może po prostu zgadzać się z określoną polityką samorządową.
Dopiero zestawienie dokumentów, chronologii decyzji i okoliczności zatrudnienia pozwala ocenić, czy istnieją podstawy do poważniejszych wątpliwości.
Awans po wyborach. Zatrudnienie przed głosowaniem. Co należy sprawdzać?
W raporcie Watchdog Polska zabrakło pełnej analizy momentu zatrudniania radnych.
A właśnie chronologia może mieć zasadnicze znaczenie.
Inaczej należy oceniać sytuację nauczyciela, który od dwudziestu lat pracuje w szkole, a dopiero później został wybrany radnym.
Inaczej sytuację osoby, która po uzyskaniu mandatu otrzymała zatrudnienie w gminnej instytucji.
Jeszcze inaczej przypadek radnego, który podczas kadencji awansował, otrzymał dodatkowe obowiązki albo zawarł korzystniejszą umowę.
Nie wolno na tej podstawie automatycznie stawiać zarzutów.
Jednak mieszkańcy mają prawo oczekiwać przejrzystości decyzji finansowanych z publicznych pieniędzy.
Czy przeprowadzono nabór? Jakie były kryteria wyboru? Czy inni kandydaci mieli możliwość ubiegania się o stanowisko? Kto podjął decyzję o zatrudnieniu? Czy zmiana warunków pracy była uzasadniona?
Takie pytania nie są atakiem na radnego.
Są elementem kontroli sposobu zarządzania instytucjami publicznymi.
174 instytucje nie odpowiedziały. A przecież pytano o sprawy publiczne
Raport pokazuje również inny problem: niechęć części instytucji do ujawniania informacji.
Na 2952 skierowane wnioski 174 instytucje nie udzieliły odpowiedzi w badanym okresie. Kolejnych 54 odpowiedzi zakwalifikowano jako problematyczne.
Zdarzały się odmowy udostępnienia informacji oraz odpowiedzi ograniczające się do jednego rodzaju zatrudnienia.
Organizacja opisała także przypadki przesyłania dokumentów zabezpieczonych hasłem, które należało uzyskać telefonicznie, oraz ostrzeżenia przed dalszym rozpowszechnianiem przekazanych informacji.
To sytuacje zasługujące na uwagę.
Pytanie o to, czy osoba pełniąca mandat radnego jest zatrudniona w jednostce zależnej od samorządu, dotyczy potencjalnego konfliktu interesów i gospodarowania środkami publicznymi.
Oczywiście prawo do informacji publicznej nie oznacza nieograniczonego dostępu do wszystkich danych osobowych pracowników.
Jednak jawność życia publicznego nie może być traktowana jak uciążliwość, której najlepiej unikać.
Szczególnie wtedy, gdy pytania dotyczą osób sprawujących władzę.
Małe gminy, wielkie zależności
W dużym mieście radny może pracować w jednej z wielu instytucji, a jego zawodowe kontakty nie muszą mieć istotnego znaczenia dla relacji z władzami samorządowymi.
W niewielkiej gminie sytuacja może wyglądać inaczej.
Liczba publicznych pracodawców jest ograniczona. Szkoła, urząd, ośrodek kultury, zakład komunalny czy jednostka pomocy społecznej należą do najważniejszych lokalnych instytucji.
Mieszkańcy często znają się osobiście. Relacje zawodowe, społeczne i polityczne nakładają się na siebie.
Nie oznacza to, że mały samorząd jest z natury mniej uczciwy.
Oznacza natomiast, że niezależność osób sprawujących mandat powinna być szczególnie czytelna.
Bo rada gminy nie jest dodatkowym wydziałem urzędu.
Jej zadaniem nie jest wyłącznie zatwierdzanie propozycji burmistrza.
Ma również kontrolować działalność organu wykonawczego, sprawdzać sposób wydawania publicznych pieniędzy i reagować na nieprawidłowości.
Jeżeli mieszkańcy zaczynają postrzegać radę jako środowisko zawodowo lub politycznie powiązane z władzami, słabnie zaufanie do samorządu.
Nawet wtedy, gdy poszczególni radni działają zgodnie z prawem.
A jak wygląda sytuacja w powiecie trzebnickim?
Wyniki raportu stawiają ważne pytania również przed samorządami naszego regionu.
Trzebnica, Oborniki Śląskie, Żmigród, Prusice, Wisznia Mała, Zawonia i Krośnice to siedem gmin, w których mieszkańcy mają prawo oczekiwać niezależnej i skutecznej kontroli władz.
Nie mamy obecnie zweryfikowanego, kompletnego zestawienia pozwalającego określić liczbę radnych tych gmin zatrudnionych w zależnych od nich instytucjach.
Nie ma więc podstaw, by bez dodatkowej weryfikacji wskazywać konkretne osoby lub przypisywać im konflikty interesów.
Jest natomiast wystarczający powód, aby takie zależności zbadać.
Warto ustalić, ilu radnych pracuje w szkołach, spółkach komunalnych, instytucjach kultury i innych jednostkach samorządowych. Kiedy zostali zatrudnieni, na jakich zasadach, jakie funkcje pełnią w radach i czy uczestniczyli w rozstrzygnięciach bezpośrednio dotyczących ich interesu prawnego.
Osobnej analizy wymagałyby powiązania radnych powiatowych z jednostkami organizacyjnymi powiatu trzebnickiego. Tych zależności omawiany raport nie badał.
Weryfikacja powinna obejmować dokumenty, odpowiedzi instytucji, oświadczenia majątkowe oraz protokoły i wyniki głosowań. Zainteresowani radni i przedstawiciele instytucji muszą mieć możliwość wyjaśnienia okoliczności budzących pytania.
Dopiero wtedy będzie można ocenić rzeczywistą skalę i charakter ewentualnych problemów.
Radny ma służyć mieszkańcom, nie pracodawcy
W całej tej dyskusji łatwo popełnić poważny błąd: uznać, że radny pracujący w gminnej instytucji jest automatycznie osobą podejrzaną.
Nie jest.
Zatrudnienie w szkole, bibliotece czy spółce komunalnej nie odbiera człowiekowi uczciwości ani prawa do społecznego zaangażowania.
Nie oznacza też, że radny nie potrafi przeciwstawić się burmistrzowi.
Ale równie błędne byłoby przekonanie, że skoro ustawodawca dopuszcza określone zatrudnienie, nie ma żadnego problemu.
Prawo wyznacza granice legalności. Nie zawsze usuwa wszystkie zależności, które mogą wpływać na niezależność publicznych decyzji.
Watchdog Polska zwrócił uwagę na zjawisko, które do tej pory pozostawało w dużej mierze poza ogólnopolską debatą.
Warto teraz pójść o krok dalej.
Sprawdzić nie tylko, gdzie pracują radni, ale również, czy zawodowe powiązania mają jakikolwiek udokumentowany wpływ na ich działalność.
Bo mieszkańcy wybierają radnych po to, aby reprezentowali ich interesy, kontrolowali władzę i podejmowali decyzje w sprawach wspólnoty.
Radny ma prawo do pracy. Mieszkaniec ma prawo do niezależnego radnego. A samorząd ma obowiązek stworzyć warunki, w których te dwa prawa nie będą ze sobą kolidowały.
I tu pojawia się pytanie najważniejsze: jeśli od władz gminy w pewnym stopniu zależy zawodowa przyszłość radnego, to czy mieszkańcy mogą być pewni, że w sytuacji konfliktu interesów ich głos okaże się ważniejszy niż bezpieczeństwo własnego stanowiska?
Tego raport jeszcze nie rozstrzygnął. Ale właśnie dlatego warto o to pytać.
Po 25. roku życia niepełnosprawność nie znika. Kto pomoże dorosłym dzieciom, kiedy kończy się szkoła?
Najpierw wróg w telewizji, potem napis na murze. Trzebnica pokazuje, jak polityczne emocje wychodzą na ulicę
Dwa miliony złotych na pomoc? Starosta Matusiak pokazuje wielką kwotę, ale dokumenty PFRON opowiadają inną historię
Osiecka i Grechuta zabrzmią w Trzebnicy. Niezapomniane przeboje w nowych aranżacjach