Ponad połowa badanych nastolatków deklaruje, że rodzice rzadko lub prawie nigdy wyznaczają im ścisłe zasady zachowania. Co trzeci piętnastolatek przyznaje, że podczas lekcji uczniowie nie słuchają nauczyciela. Rodzice i dzieci inaczej oceniają również zasady korzystania z internetu. Czy wychowanie bezstresowe zamieniło się w wychowanie bez wymagań? Wyniki polskich i międzynarodowych badań pokazują niepokojące zjawiska, ale także ujawniają, jak łatwo pomylić brak dyscypliny z wychowaniem opartym na zaufaniu.
RADIO DTR | SPOŁECZEŃSTWO • RODZINA • EDUKACJA
Ponad połowa nastolatków bez ścisłych zasad. Co naprawdę oznaczają te liczby?
Wychowanie dziecka nie kończy się na zapewnieniu mu mieszkania, jedzenia, telefonu i dostępu do edukacji. Obejmuje również przekazywanie wartości, uczenie odpowiedzialności, szacunku wobec innych ludzi, samodzielności i umiejętności radzenia sobie z niepowodzeniami.
Przez dziesięciolecia rodzice stosowali różne metody wychowawcze. Jedni wymagali bezwzględnego posłuszeństwa, inni stawiali na rozmowę i porozumienie. Współcześnie coraz większą wagę przywiązuje się do emocji dziecka, jego indywidualności i prawa do wyrażania własnego zdania.
Problem pojawia się wtedy, gdy troska o samopoczucie zaczyna zastępować wymagania, a rodzic rezygnuje z wyznaczania granic, aby uniknąć konfliktu.
Czy takie zjawisko rzeczywiście występuje w polskich rodzinach?
Ogólnopolskie badanie ESPAD 2024 dostarcza danych, które zasługują na szczególną uwagę.
W grupie młodzieży w wieku 15–16 lat aż 57,6 procent respondentów deklarowało, że rodzice rzadko lub prawie nigdy określają ścisłe zasady dotyczące tego, co mogą robić w domu. Wśród starszych uczniów, w wieku 17–18 lat, podobnej odpowiedzi udzieliło 57,7 procent badanych.
Jeszcze ciekawiej wyglądają odpowiedzi dotyczące zachowania poza domem. W młodszej grupie 54,3 procent respondentów wskazywało na rzadkie lub niemal nieobecne ścisłe reguły. W starszej grupie było to już 60,1 procent.
Nie oznacza to jednak, że ponad połowa młodzieży jest wychowywana bez zasad. Pytanie dotyczyło zasad ścisłych, a nie wszystkich norm obowiązujących w rodzinie.
Co więcej, około 79 procent młodszych nastolatków deklarowało, że rodzice często lub prawie zawsze wiedzą, z kim spędzają wieczory. W starszej grupie odsetek ten przekraczał 81 procent.
Powstaje zatem interesujący obraz współczesnej rodziny: mniej formalnych ograniczeń, ale nadal stosunkowo duże zainteresowanie życiem dziecka.
Czy to oznaka dojrzałego zaufania, czy początek rezygnacji z odpowiedzialności wychowawczej? Samo badanie nie rozstrzyga tego dylematu.
Szkoła pokazuje konsekwencje problemów z dyscypliną
Znacznie bardziej konkretne informacje przynosi międzynarodowe badanie PISA 2022, przeprowadzone przez OECD.
W Polsce uczestniczyło w nim 6011 piętnastolatków z 240 szkół. Wyniki pozwalają ocenić nie tylko osiągnięcia edukacyjne, lecz także warunki, w jakich młodzież zdobywa wiedzę.
A te nie zawsze sprzyjają nauce.
Aż 36 procent polskich uczniów deklarowało, że podczas większości lub wszystkich lekcji matematyki uczniowie nie słuchają nauczyciela. Średnia dla państw OECD wynosiła 30 procent.
Kolejne 34 procent wskazywało na rozpraszanie uwagi przez urządzenia cyfrowe. W całej OECD było to przeciętnie 30 procent.
Natomiast 27 procent polskich piętnastolatków przyznawało, że na większości lub wszystkich lekcji matematyki nie może dobrze pracować. Średnia międzynarodowa wynosiła 23 procent.
To nie są pojedyncze incydenty opisywane przez zirytowanych nauczycieli. To deklaracje tysięcy uczniów, pokazujące skalę trudności z utrzymaniem warunków sprzyjających nauce.
Nie można jednak automatycznie uznać, że przyczyną jest wychowanie bezstresowe. Dyscyplina szkolna zależy także od organizacji zajęć, kompetencji nauczycieli, atmosfery w klasie i indywidualnych potrzeb uczniów.
Zresztą samo PISA ujawnia drugi problem. Tylko 41 procent polskich uczniów deklarowało, że nauczyciel matematyki udziela dodatkowej pomocy, kiedy jej potrzebują. Średnia OECD wynosiła 70 procent.
Nie wystarczy więc zapytać, dlaczego dzieci nie słuchają dorosłych. Trzeba również zapytać, czy dorośli potrafią do nich dotrzeć.
Rodzice coraz dalej od szkoły?
Kolejne ustalenie OECD dotyczy współpracy rodziców z nauczycielami.
W 2018 roku 49 procent polskich piętnastolatków uczęszczało do szkół, których dyrektorzy deklarowali, że co najmniej połowa rodzin z własnej inicjatywy rozmawiała z nauczycielami o postępach dzieci.
W 2022 roku odsetek ten wynosił już tylko 23 procent.
Nie oznacza to, że zaledwie 23 procent rodziców interesuje się edukacją dzieci. Wskaźnik dotyczy uczniów w szkołach spełniających określone kryterium zaangażowania rodzin. Ponadto między badaniami zmieniła się struktura polskiego szkolnictwa, a pandemia wpłynęła na sposób kontaktowania się rodziców ze szkołą.
Mimo tych zastrzeżeń spadek zasługuje na analizę.
Czy rodzice zaczęli traktować szkołę przede wszystkim jako instytucję świadczącą usługę edukacyjną? Czy rozmowę z nauczycielem zastąpiło sprawdzanie ocen w dzienniku elektronicznym? A może zmieniły się po prostu sposoby komunikacji?
To pytania, których nie da się rozstrzygnąć samymi statystykami.
Rodzic mówi jedno, dziecko widzi drugie
Szczególnie interesujące są ustalenia NASK dotyczące korzystania przez młodzież z internetu.
Raport „Nastolatki 3.0” ujawnił wyraźną rozbieżność między deklaracjami rodziców a doświadczeniami ich dzieci.
Niemal 60 procent rodziców deklarowało, że ustala zasady korzystania z internetu. Tymczasem większość badanych nastolatków twierdziła, że takich zasad nie ma.
Podobne różnice dotyczyły rozmów o zagrożeniach cyfrowych.
Ponad połowa rodziców deklarowała prowadzenie rozmów profilaktycznych. Potwierdzał je jednak mniej więcej co piąty nastolatek.
To jedno z najważniejszych ustaleń całej analizy.
Rodzic może być przekonany, że wychowuje, tłumaczy i kontroluje. Dziecko może natomiast nie odbierać tych działań jako rzeczywistej rozmowy, zainteresowania czy jasno określonych reguł.
Badanie wykazało również, że niemal 40 procent nastolatków doświadczyło wyzwisk w internecie, a około jedna czwarta ośmieszania lub poniżania.
Jednocześnie niemal 60 procent rodziców twierdziło, że ich dzieci nie doświadczyły przemocy internetowej.
Warto postawić pytanie: jak skutecznie przekazywać dziecku zasady odpowiedzialnego zachowania, skoro dorosły nie zawsze wie, co dzieje się w znacznej części jego codziennego życia?
Czy wychowujemy dzieci, które nie potrafią przyjmować odmowy?
W debacie publicznej coraz częściej pojawia się obraz dziecka, które nie przyjmuje krytyki, nie potrafi przegrywać, domaga się natychmiastowego spełniania oczekiwań i uważa własne potrzeby za ważniejsze od potrzeb innych.
Takie zachowania istnieją. Nie mamy jednak wiarygodnych danych pozwalających stwierdzić, jaki procent polskich dzieci prezentuje je systematycznie ani czy ich skala wzrosła w ostatnich dekadach.
Psychologia rozwojowa rozróżnia wychowanie autorytatywne, autorytarne, permisyjne i zaniedbujące.
Pierwsze łączy wsparcie emocjonalne z jasnymi wymaganiami. Drugie opiera się przede wszystkim na kontroli i posłuszeństwie. Trzecie zapewnia dziecku dużo swobody przy niewielkiej liczbie ograniczeń. Czwarte oznacza niski poziom zarówno zainteresowania, jak i kontroli.
To istotne rozróżnienie.
Rodzic, który nie krzyczy i nie stosuje kar fizycznych, nie musi być pobłażliwy. Może konsekwentnie wymagać od dziecka sprzątania, szanowania innych ludzi, dotrzymywania obietnic i ponoszenia odpowiedzialności za własne zachowanie.
Wychowanie bez przemocy nie oznacza wychowania bez granic.
Kto uczy dziecko szacunku, jeżeli sam go nie okazuje?
W dyskusji o młodym pokoleniu często pomija się zachowanie dorosłych.
Rodzice oczekują od dzieci kultury osobistej, ale sami potrafią obrażać innych uczestników internetowych dyskusji. Wymagają prawdomówności, choć niekiedy usprawiedliwiają własne kłamstwa. Domagają się poszanowania zasad, które sami traktują wybiórczo.
Dziecko uczy się przecież nie tylko z poleceń, ale także przez obserwację.
Jeżeli dorosły reaguje agresją na każdą krytykę, trudno oczekiwać, że dziecko samo nauczy się spokojnego rozwiązywania konfliktów.
Jeżeli rodzic wyręcza je przy każdym niepowodzeniu, ogranicza możliwość ćwiczenia samodzielności.
Jeżeli natomiast każde odstępstwo od zasad spotyka się z upokorzeniem, dziecko może nauczyć się przede wszystkim unikania kary, a nie rozumienia własnej odpowiedzialności.
Wartości wychowawczych nie przekazuje się wyłącznie podczas rodzinnych rozmów. Przekazuje się je również codziennym zachowaniem.
Czy dawniej wychowywano lepiej?
Badanie CBOS z 2022 roku, porównujące opinie Polaków z wynikami z 2009 roku, pokazuje, że zmiana wychowania nie jest jednoznaczna.
Respondenci częściej dostrzegali nadopiekuńczość współczesnych rodziców oraz brak wymagań wobec dzieci.
Jednocześnie rzadziej wskazywali na niedostatek czasu poświęcanego dzieciom i stosowanie kar fizycznych.
Współczesne rodzicielstwo częściej wiązano z rozmową, wspólnymi spacerami i czytaniem książek.
To oznacza, że nie można opisać przemian rodzinnych wyłącznie jako upadku wychowania.
Niektóre zmiany mogą sprzyjać rozwojowi dziecka, inne rodzą nowe wyzwania.
Dawniej posłuszeństwo bywało wymuszane strachem. Dzisiaj większe znaczenie przypisuje się samodzielności i indywidualności. Problemem nie jest samo odejście od surowych metod, lecz sytuacja, w której nie zastępuje się ich konsekwentnym, odpowiedzialnym wychowaniem.
Miłość nie zastąpi odpowiedzialności
Najważniejszy wniosek z badań nie polega na tym, że współczesna młodzież jest gorsza od poprzednich pokoleń.
Nie mamy wystarczających dowodów, aby tak twierdzić.
Wiemy natomiast, że znaczna część nastolatków nie doświadcza ścisłych ograniczeń, w szkołach występują problemy z dyscypliną, a rodzice i dzieci często inaczej postrzegają domowe zasady.
Wiemy również, że rodzicielstwo zmienia się wraz z warunkami życia, rozwojem technologii i oczekiwaniami społecznymi.
Nie wiemy natomiast, jaki odsetek polskich dzieci rzeczywiście dorasta bez przekazywania podstawowych wzorców odpowiedzialności, uczciwości, empatii i szacunku. Żadne z przytoczonych badań nie mierzy bezpośrednio całego tego zjawiska.
Dlatego zamiast oskarżać młode pokolenie, warto zapytać dorosłych o coś bardziej konkretnego.
Czy uczymy dzieci, że nie każda potrzeba musi zostać natychmiast zaspokojona? Czy pozwalamy im ponosić naturalne konsekwencje decyzji? Czy wymagamy wykonywania obowiązków odpowiednich do wieku? Czy pokazujemy własnym przykładem, jak szanować innych ludzi?
A przede wszystkim: czy potrafimy jednocześnie okazywać dziecku miłość i powiedzieć mu „nie”?
Dziecko nie potrzebuje wychowania opartego na strachu. Potrzebuje dorosłych, którzy potrafią wyznaczać granice, wyjaśniać ich sens i sami ich przestrzegać.
Bo prawa dziecka i jego obowiązki nie muszą ze sobą konkurować. Powinny wspólnie przygotowywać młodego człowieka do odpowiedzialnego życia.


