„Choroba pozwala poznać słodycz zdrowia, zło – dobra, głód – sytości, zmęczenie – wypoczynku”.
Heraklit z Efezu, „O naturze”, B111 DK

Zdrowie najczęściej zauważamy dopiero wtedy, gdy zaczyna go brakować. Dopóki ciało działa, traktujemy je jak oczywistość. Jak światło w pokoju, wodę w kranie albo poranek bez bólu.

Dopiero choroba zatrzymuje człowieka w pół kroku.

Reklama

Reklama

I wtedy okazuje się, że największym luksusem nie zawsze jest podróż, sukces czy pełny kalendarz. Czasem jest nim zwykły dzień bez strachu.

Dlaczego zdrowie staje się ważne dopiero po stracie?

Heraklit, starożytny filozof z Efezu, uchwycił coś, co mimo upływu ponad dwóch i pół tysiąca lat nadal brzmi boleśnie współcześnie. Człowiek poznaje wartość rzeczy przez ich brak.

Sytość rozumiemy po głodzie. Odpoczynek po zmęczeniu. Dobro po doświadczeniu zła.

A zdrowie?

Zdrowie rozumiemy najczęściej po diagnozie, po nieprzespanej nocy, po wyniku badania, którego człowiek nie chciał zobaczyć. Po telefonie od lekarza. Po nagłym zdaniu: „musimy to pilnie sprawdzić”.

To jest moment, w którym kończy się teoria.

Zaczyna się życie. ilustracja do artykulu smak zdrowia

Czy choroba jest tylko sprawą medycyny?

Choroba nigdy nie dotyczy wyłącznie organizmu.

Oczywiście, ma swój wymiar biologiczny. Są wyniki, objawy, leki, procedury, skierowania, operacje, konsultacje i kontrole. Jest język medycyny, często trudny, specjalistyczny, czasem dla pacjenta prawie obcy.

Ale choroba dotyka także domu, pracy, relacji, pieniędzy, planów i poczucia bezpieczeństwa.

Dziecko z cukrzycą choruje razem z rodziną, bo od jednego dnia wszyscy muszą nauczyć się liczyć, planować, pilnować i reagować. Pacjent po zawale nie wraca po prostu do dawnego rytmu, tylko musi odkryć ciało na nowo. Osoba z diagnozą onkologiczną nie walczy jedynie z chorobą, ale też z lękiem, mitami, dobrymi radami i własną wyobraźnią, która nocą potrafi pracować na trzy zmiany.

Choroba nie pyta, czy mamy czas.

Przychodzi i przestawia meble w całym życiu.

Po co o tym pisać?

Tu zaczyna się rola dziennikarstwa zdrowotnego.

Nie chodzi o to, żeby dziennikarz zastępował lekarza. Nie powinien. To byłaby droga prosta, ale w stronę katastrofy, a takich autostrad w internecie i tak już mamy za dużo.

Dziennikarz ma inne zadanie.

Ma tłumaczyć. Pytać. Sprawdzać. Oddzielać wiedzę od przesądu, fakt od strachu, profilaktykę od cudownych obietnic. Ma sprawiać, że pacjent, czytelnik albo słuchacz po spotkaniu z materiałem wie więcej, rozumie lepiej i mniej panicznie błądzi.

To szczególnie ważne dziś, gdy informacja zdrowotna żyje w ogromnym hałasie.

Obok lekarzy, ekspertów i rzetelnych publikacji funkcjonują porady z forów, filmiki z cudownymi terapiami, emocjonalne świadectwa bez kontekstu i półprawdy opakowane w bardzo pewny ton. Internet potrafi człowieka uspokoić. Potrafi też popchnąć go w stronę bardzo złych decyzji.

W zdrowiu błąd informacyjny nie jest tylko błędem.

Może kosztować czas. A czas w chorobie bywa najdroższą walutą.

Dlaczego nie wolno robić z choroby sensacji?

Media lubią dramat. To nie jest odkrycie na miarę rozszczepienia atomu.

„Lekarze nie dawali szans”. „Gigantyczny guz”. „Cudowna metoda”. „Objaw, którego nie możesz zignorować”. Takie tytuły klikają się dobrze. Czasem nawet zbyt dobrze.

Problem polega na tym, że człowiek przestraszony nie zawsze staje się człowiekiem lepiej poinformowanym.

Strach może mobilizować, ale może też paraliżować. Może pchnąć do lekarza, ale może również skierować w stronę znachora, suplementu, terapii bez dowodów albo zaprzeczenia: „nie chcę wiedzieć”.

Dlatego dobre dziennikarstwo zdrowotne musi być ostrożne.

Ma przyciągać uwagę, ale nie żerować na lęku. Ma pokazywać dramat, jeśli dramat naprawdę istnieje, ale nie może zamieniać pacjenta w rekwizyt. Ma mówić językiem zrozumiałym, ale nie prostackim. Ma upraszczać bez fałszowania.

To trudne.

Ale właśnie dlatego jest potrzebne.

Czy wiedza może zmienić codzienność?

Podczas jubileuszu Konkursu „Kryształowe Pióra” mocno wybrzmiała myśl, że zmiana świata nie zawsze zaczyna się od wielkich haseł. Często zaczyna się od prostego pytania: jak przeżyć dzisiejszy dzień?

Jak zadbać o ciało? Jak zrozumieć objaw? Jak przygotować się do rozmowy z lekarzem? Jak nie uciec przed diagnozą? Jak nie dać się oszukać tym, którzy sprzedają nadzieję bez odpowiedzialności?

To są pytania codzienne.

Może mało efektowne. Może bez fanfar. Ale dla osoby chorej lub zagrożonej chorobą bywają ważniejsze niż najbardziej błyskotliwy manifest.

Bo wiedza nie zawsze działa jak grom z jasnego nieba.

Reklama

Reklama

Reklama

ReklamaType your text here

Reklama

Częściej działa jak kropla. Powoli. Uparcie. Codziennie. Jeden tekst, jedna rozmowa, jedna audycja, jedno zdanie, które zostaje w głowie i wraca w odpowiednim momencie.

„Może jednak zrobię to badanie”.

„Może nie będę tego lekceważyć”.

„Może zapytam lekarza jeszcze raz”.

Czasem od takiego „może” zaczyna się bardzo konkretna zmiana.

Co choroba robi z językiem?

Choroby przez lata obrastały metaforami.

Rak był wyrokiem. Depresja słabością. Nadciśnienie nerwami. Choroby kobiece wymysłem albo przesadą. Cukrzyca skutkiem „słodyczy”. Choroby serca karą za tempo życia.

Taki język jest wygodny, bo upraszcza świat.

Ale jednocześnie krzywdzi.

Metafory potrafią odbierać pacjentowi prawo do zrozumienia własnej sytuacji. Wpychają go w poczucie winy, wstyd albo milczenie. A przecież choroba nie potrzebuje dodatkowych ciężarów. Sama niesie ich wystarczająco dużo.

Dlatego jednym z najważniejszych zadań dziennikarstwa zdrowotnego jest sprowadzanie choroby z poziomu metafory do poziomu faktu.

Fakt można zbadać.

Fakt można nazwać.

Fakt można leczyć, monitorować, wyjaśniać i oswajać.

Z metaforą walczy się trudniej, bo często siedzi głęboko w kulturze, języku i domowych opowieściach. Czasem nawet w zdaniu rzuconym niby niewinnie: „u nas w rodzinie tak już jest”.

Dlaczego to jest temat także dla lokalnych mediów?

Zdrowie publiczne nie mieszka tylko w ministerstwach, klinikach i dużych ośrodkach akademickich.

Mieszka w małych miastach, wsiach, przychodniach, szkołach, zakładach pracy i domach, gdzie ktoś od miesięcy odkłada wizytę, bo „jeszcze poczeka”. Mieszka tam, gdzie starsza osoba nie rozumie zaleceń. Gdzie rodzic szuka pomocy dla dziecka. Gdzie pacjent nie wie, czy ma prawo zapytać o drugą opinię. Gdzie ktoś wierzy bardziej sąsiadowi niż profilaktyce, bo sąsiad mówi pewniej niż lekarz w pośpiechu.

Lokalne media mogą tu zrobić bardzo dużo.

Mogą pytać o dostępność badań. Mogą informować o programach profilaktycznych. Mogą tłumaczyć, dlaczego warto mierzyć ciśnienie, badać cukier, reagować na objawy, nie odkładać diagnostyki onkologicznej. Mogą pokazywać historie ludzi, którzy nie są celebrytami, tylko sąsiadami z tej samej ulicy, tej samej gminy, tego samego powiatu.

To bywa skuteczniejsze niż największa kampania.

Bo ludzie często słuchają tych, którzy są blisko.

Czy zdrowie jest naprawdę słodkie?

Heraklit napisał o „słodyczy zdrowia”.

To piękne, ale też niebezpiecznie prawdziwe zdanie.

Bo zdrowie ma smak zwyczajności. Dopóki trwa, nie wydaje się niczym nadzwyczajnym. Człowiek narzeka na pogodę, kolejkę, podatki, sąsiada, polityków, dziurę w drodze i cenę masła. Wszystko ważne, oczywiście. Masło potrafi mieć biografię godną dramatu narodowego.

A potem przychodzi choroba i zmienia hierarchię.

Nagle dzień bez bólu staje się prezentem. Dobry wynik badania — świętem. Spokojna noc — luksusem. Spacer — powrotem do wolności. Zwykła rozmowa przy stole — czymś, czego wcześniej nie wpisywało się do kategorii „szczęście”.

Choroba potrafi zabrać wiele.

Ale potrafi też brutalnie pokazać, co naprawdę miało wartość.

Co powinno zostać po takim tekście?

Nie strach.

Strach mamy w nadmiarze.

Powinna zostać uważność. Wobec siebie, ciała, bliskich, objawów i informacji, które przyjmujemy za prawdziwe. Powinna zostać zgoda na to, że o zdrowiu trzeba mówić prosto, ale odpowiedzialnie. Bez pogardy dla pacjenta. Bez taniej sensacji. Bez udawania, że każdy problem da się rozwiązać jednym cudownym sposobem.

Choroba pozwala poznać słodycz zdrowia.

Ale może nie trzeba zawsze czekać, aż zrobi to za nas.

Może właśnie po to są lekarze, profilaktyka, edukacja i dobre dziennikarstwo zdrowotne: żeby człowiek wcześniej zrozumiał, co ma do stracenia.

Zanim zdrowie przestanie być oczywistością.

Źródło cytatu: Heraklit z Efezu, „O naturze”, B111 DK.
Kontekst redakcyjny: jubileusz 20-lecia Konkursu „Kryształowe Pióra” i refleksja nad rolą dziennikarstwa zdrowotnego prof. Karoliny Wigury.