Żeby zostać lekarzem, trzeba poświęcić lata na naukę. Żeby obsługiwać suwnicę, trzeba zdobyć odpowiednie uprawnienia. Żeby prowadzić samochód, trzeba zdać egzamin. Ale żeby decydować o podatkach, zadłużeniu państwa i ustawach wpływających na życie milionów ludzi, wystarczy zdobyć mandat poselski. Bez egzaminu z ekonomii, bez sprawdzianu znajomości prawa, bez obowiązku wykazania się jakimkolwiek formalnym przygotowaniem do stanowienia przepisów. Czy demokracja nie postawiła przypadkiem kompetencji na głowie?
Kierownik budowy nie uwierzyłby w taki absurd
Wyobraźmy sobie człowieka, który przychodzi na budowę i oświadcza, że od jutra będzie operatorem koparki.
Kierownik pyta o uprawnienia.
— Nie mam.
— A doświadczenie?
— Żadnego.
— To dlaczego uważa pan, że może obsługiwać tę maszynę?
— Bo ludzie mnie wybrali. Mam poparcie, jestem rozpoznawalny i potrafię przekonać innych, że będę świetnym operatorem.
Kierownik prawdopodobnie uznałby rozmowę za zakończoną.
Ale gdyby ten sam człowiek zamiast na plac budowy trafił do Sejmu, wszystko odbyłoby się zgodnie z prawem.
Mógłby współdecydować o budżecie państwa, podatkach, systemie emerytalnym, energetyce, obronności, ochronie zdrowia i wymiarze sprawiedliwości.
Mógłby głosować nad ustawami, których skutki finansowe liczone są w miliardach złotych.
Nikt nie wymagałby od niego ukończenia studiów. Nikt nie przeprowadziłby obowiązkowego egzaminu ze znajomości Konstytucji, finansów publicznych czy zasad tworzenia prawa.
Wystarczyłoby, że uzyska odpowiednią liczbę głosów.
Bo w naszym państwie od operatora koparki wymagamy potwierdzonych kwalifikacji, a od ustawodawcy przede wszystkim skuteczności wyborczej.
Państwo ufa egzaminom. Dopóki nie chodzi o polityków
Lekarz musi zdobyć wykształcenie medyczne, odbyć wymagane szkolenie i uzyskać prawo wykonywania zawodu.
Operator suwnicy potrzebuje odpowiednich kwalifikacji. Spawacz wykonujący określone prace musi potwierdzić swoje umiejętności. Kierowca zdaje egzamin, zanim otrzyma prawo jazdy.
Biegły rewident musi spełnić szczegółowe wymagania zawodowe.
W każdym z tych przypadków państwo uznaje, że sama deklaracja zainteresowanego nie wystarczy.
Trzeba wykazać się wiedzą.
Trzeba potwierdzić umiejętności.
Trzeba udowodnić, że rozumie się odpowiedzialność związaną z wykonywaną pracą.
Tymczasem w przypadku parlamentarzysty państwo przyjmuje zupełnie inną filozofię.
Nie sprawdza przygotowania do stanowienia prawa. Nie wymaga wiedzy ekonomicznej. Nie oczekuje formalnego potwierdzenia znajomości mechanizmów finansowania usług publicznych.
I nie chodzi o to, że każdy poseł powinien być ekonomistą, prawnikiem i specjalistą od energetyki jednocześnie.
Chodzi o coś znacznie prostszego.
Czy człowiek podejmujący decyzje o ogromnych konsekwencjach społecznych nie powinien przynajmniej rozumieć podstawowych mechanizmów działania państwa?
Kaligula miał konia. Współczesność ma listy wyborcze
Rzymski cesarz Kaligula przeszedł do historii również za sprawą swojego ulubionego konia, Incitatusa.
Według starożytnych przekazów zamierzał uczynić go konsulem. Nie ma pewności, czy rzeczywiście planował takie posunięcie, czy była to demonstracja pogardy wobec rzymskich elit.
Ale legenda przetrwała dwa tysiące lat.
Dlaczego?
Ponieważ doskonale ilustruje sytuację, w której o dostępie do władzy nie decydują kwalifikacje, lecz wola tego, kto rozdaje stanowiska.
Współczesna demokracja działa oczywiście inaczej. Mandaty pochodzą z wyborów, a nie z cesarskiego kaprysu.
Jednak zanim obywatel otrzyma kartę do głosowania, ktoś musi zdecydować, kto znajdzie się na partyjnej liście.
I tu zaczyna się właściwy problem.
Czy o miejscu kandydata decyduje wiedza, doświadczenie, zdolność analizowania ustaw i samodzielnego myślenia?
Czy może wieloletnia lojalność, znajomości, rozpoznawalność i gotowość do wykonywania partyjnych poleceń?
Nie twierdzę, że wszystkie partie działają jednakowo ani że każdy parlamentarzysta zawdzięcza mandat politycznym układom.
Ale trudno nie zauważyć, że system partyjny potrafi nagradzać cechy, które z kompetencjami ustawodawcy mają niewiele wspólnego.
Kaligula podobno chciał zrobić z konia konsula.
Dzisiaj wystarczy czasem zrobić z wiernego działacza kandydata na odpowiednio wysokim miejscu listy.
A potem przekonać wyborców, że właśnie tego człowieka potrzebuje ojczyzna.
Najważniejsza kwalifikacja? Wiedzieć, kiedy podnieść rękę
Wyobraźmy sobie posła, który nie rozumie szczegółów projektu ustawy.
Nie zna wszystkich skutków finansowych.
Nie potrafi samodzielnie ocenić, czy proponowane przepisy będą możliwe do wykonania.
Ale wie jedno.
Klub parlamentarny zdecydował, że trzeba głosować za.
I głosuje.
Oczywiście dyscyplina partyjna nie jest wynalazkiem polskiej polityki. Funkcjonuje w wielu demokracjach i pozwala realizować programy wyborcze.
Problem pojawia się wtedy, gdy lojalność wobec kierownictwa staje się ważniejsza od merytorycznej oceny prawa.
Wówczas poseł nie musi nawet udawać specjalisty.
Wystarczy, że potrafi odczytać instrukcję głosowania.
Zastanówmy się nad paradoksem.
Człowiek obsługujący niebezpieczną maszynę powinien rozumieć jej działanie, nawet jeśli przełożony wydaje mu polecenia.
Parlamentarzysta może natomiast uczestniczyć w stanowieniu prawa, opierając się niemal wyłącznie na ocenie innych osób.
A przecież mandat poselski jest mandatem przedstawicielskim. Poseł reprezentuje naród, a nie wyłącznie kierownictwo partii.
Czy zatem jego podstawowym obowiązkiem nie powinno być samodzielne myślenie?
Ekspert może ostrzegać. Polityk może nie słuchać
Ktoś słusznie zauważy, że parlamentarzyści nie pracują sami.
Mają do dyspozycji analizy, opinie prawne, ekspertyzy, materiały przygotowywane przez ministerstwa, sejmowych legislatorów i instytucje publiczne.
Nie muszą znać odpowiedzi na każde pytanie.
To prawda.
Ale właśnie dlatego kompetencje polityka nie polegają wyłącznie na posiadaniu wiedzy.
Polegają również na umiejętności korzystania z wiedzy innych.
Na odróżnianiu argumentów od propagandy.
Na rozumieniu konsekwencji proponowanych rozwiązań.
Na gotowości przyznania, że czegoś się nie wie.
Tymczasem współczesna polityka często nagradza coś przeciwnego.
Pewność siebie.
Stanowczość.
Umiejętność wygłoszenia przekonującego zdania przed kamerą.
Nawet wtedy, gdy za tym zdaniem nie stoi żadna pogłębiona analiza.
Ekspert może przez dwadzieścia lat badać określony problem i nadal wskazywać ograniczenia swojej wiedzy.
Polityk potrafi po dwudziestu minutach telewizyjnej debaty ogłosić, że zna rozwiązanie.
I jeszcze oskarżyć eksperta o brak zdecydowania.
Wyborca nie przeprowadza egzaminu. Wyborca wybiera emocjami
Tu dochodzimy do części problemu, o której politycy szczególnie nie lubią rozmawiać.
Demokracja nie wybiera automatycznie ludzi najbardziej kompetentnych.
Wybiera tych, którzy potrafią zdobyć poparcie.
A zdobywanie poparcia jest umiejętnością zupełnie inną niż zarządzanie finansami publicznymi czy stanowienie dobrego prawa.
Można być znakomitym ekonomistą i fatalnym kandydatem.
Można być przeciętnym specjalistą, ale wybitnym mówcą.
Można nie rozumieć złożonych procesów gospodarczych, a jednocześnie doskonale rozumieć emocje wyborców.
Wystarczy wskazać wroga.
Obiecać prostą receptę.
Powtarzać odpowiednio dobrane hasła.
I przekonać ludzi, że wszystkie problemy znikną, kiedy tylko odpowiednia partia przejmie władzę.
Nie twierdzę, że wyborcy są nierozsądni.
Twierdzę, że system wyborczy nie jest systemem weryfikacji kwalifikacji zawodowych.
A skoro tak, nie powinniśmy udawać, że samo zwycięstwo wyborcze jest dowodem kompetencji.
Popularność może dać władzę. Nie daje automatycznie wiedzy potrzebnej do jej sprawowania.
Największy problem zaczyna się po wyborach
Wyobraźmy sobie operatora koparki, który popełnia poważne błędy.
Może stracić pracę. W określonych sytuacjach może ponieść odpowiedzialność prawną. Jego kwalifikacje i sposób wykonywania obowiązków mogą zostać zakwestionowane.
A poseł?
Może uczestniczyć w uchwalaniu wadliwych przepisów.
Może popierać rozwiązania powodujące ogromne koszty społeczne.
Może głosować za ustawami, których konsekwencji nie rozumie.
Oczywiście nie oznacza to całkowitej bezkarności. Istnieją mechanizmy odpowiedzialności politycznej i prawnej, a wyborcy mogą odmówić ponownego udzielenia mandatu.
Jednak samo podjęcie błędnej decyzji legislacyjnej nie oznacza automatycznej utraty mandatu.
I tu pojawia się pytanie.
Dlaczego w przypadku zawodów wymagających kwalifikacji tak dużą wagę przywiązujemy do przygotowania i odpowiedzialności, a w polityce często godzimy się na sytuację, w której największą konsekwencją niekompetencji może być przegranie kolejnych wyborów?
Do tego czasu skutki decyzji mogą już dotknąć milionów obywateli.
Nie potrzebujemy Sejmu wyłącznie dla profesorów
Żeby było jasne: nie postuluję odbierania prawa do kandydowania osobom bez wyższego wykształcenia.
Byłoby to sprzeczne z ideą powszechnej reprezentacji politycznej.
Człowiek, który ukończył szkołę zawodową i przez trzydzieści lat prowadził przedsiębiorstwo, może rozumieć gospodarkę lepiej niż absolwent prestiżowej uczelni.
Rolnik może mieć większą wiedzę o rzeczywistych problemach wsi niż niejeden urzędnik ministerstwa.
Pracownik fabryki może trafniej oceniać skutki prawa pracy niż polityk, który nigdy nie pracował poza strukturami partyjnymi.
Dyplom nie jest gwarancją rozsądku.
Ale brak dyplomu nie powinien oznaczać przyzwolenia na brak wiedzy.
Dlatego może warto odwrócić pytanie.
Nie: jakie wykształcenie musi mieć kandydat?
Lecz: jaką wiedzę powinien zdobyć człowiek, któremu obywatele powierzyli mandat?
Dlaczego nie wprowadzić obowiązkowych szkoleń z zasad stanowienia prawa, finansów publicznych i funkcjonowania instytucji państwowych?
Dlaczego nie publikować bardziej przejrzystych informacji o przygotowaniu merytorycznym kandydatów?
Dlaczego nie rozliczać partii z jakości osób umieszczanych na listach?
Nie chodzi o egzamin, którego niezdanie odbierałoby demokratycznie zdobyty mandat.
Chodzi o stworzenie systemu, w którym kompetencje stają się wartością polityczną, a nie jedynie ozdobnikiem wyborczego życiorysu.
A może problemem jesteśmy również my?
Jest jeszcze jedna niewygodna prawda.
To nie politycy sami wybierają się do parlamentu.
Potrzebują głosów.
A my, wyborcy, bardzo często oceniamy kandydatów według kryteriów, które z przygotowaniem do stanowienia prawa mają niewiele wspólnego.
Czy jest z naszej partii?
Czy dobrze przemawia?
Czy potrafi dopiec przeciwnikom?
Czy mówi to, co chcemy usłyszeć?
Znacznie rzadziej pytamy, czy rozumie budżet państwa, potrafi czytać projekty ustaw i samodzielnie oceniać argumenty ekspertów.
W efekcie polityk uczy się tego, za co jest nagradzany.
Jeśli nagradzamy awantury, otrzymujemy awanturników.
Jeśli nagradzamy polityczne widowiska, otrzymujemy aktorów.
Jeśli nagradzamy bezwarunkową lojalność partyjną, otrzymujemy ludzi, którzy najpierw sprawdzają stanowisko kierownictwa, a dopiero później własne przekonania.
Nie zawsze, nie wszyscy, ale mechanizm jest niebezpiecznie prosty.
Demokracja nie zamienia niewiedzy w kompetencje
Nie mam nic przeciwko demokracji.
Przeciwnie. Uważam, że prawo obywateli do wybierania przedstawicieli jest jedną z najważniejszych zdobyczy współczesnego państwa.
Ale demokracja nie jest magicznym urządzeniem, które po wrzuceniu karty wyborczej zamienia przeciętnego człowieka w wybitnego ustawodawcę.
Mandat daje prawo podejmowania decyzji.
Nie daje automatycznie umiejętności podejmowania decyzji dobrych.
I może właśnie tego rozróżnienia najbardziej brakuje w naszej politycznej rzeczywistości.
Od operatora koparki wymagamy, żeby wiedział, co robi, zanim uruchomi maszynę.
Od lekarza wymagamy, żeby zdobył wiedzę, zanim zacznie leczyć.
Od kierowcy wymagamy, żeby zdał egzamin, zanim wyjedzie na drogę.
A od człowieka, który ma współdecydować o przyszłości państwa?
Wystarczy, że przekona odpowiednio wielu wyborców.
Potem może przez cztery lata uczyć się na własnych błędach.
Tyle że materiałem do tych ćwiczeń są nasze podatki, nasze prawa i nasza przyszłość.
Kaligula podobno chciał zrobić z konia konsula.
My nie potrzebujemy koni w parlamencie. Wystarczy, że przestaniemy pytać kandydatów o to, co potrafią, a będziemy pytać wyłącznie o to, komu są wierni.
I na tym polega największy paradoks współczesnej demokracji.
Nie na tym, że każdy może kandydować.
Lecz na tym, że tak wielu z nas przestało wymagać kompetencji od tych, którzy już zostali wybrani.
Radio DTR — felieton
W następnej części: „Radny od podnoszenia ręki. Kto naprawdę kontroluje burmistrza?” Czytaj dalej Wybraliśmy teksty, które naturalnie prowadzą czytelnika dalej.Ten temat ma ciąg dalszy



