Kto pilnuje pomocy społecznej? NIK ujawnia systemowy chaos

Dlaczego po 20 latach od reformy finansowanie DPS-ów wciąż opiera się na przepisach, których nikt nie potrafi jednoznacznie zinterpretować?
To pytanie wraca jak bumerang po kontroli Najwyższej Izby Kontroli, która objęła 15 jednostek w czterech województwach. Wnioski są druzgocące: domy pomocy społecznej funkcjonują w warunkach finansowego niedoszacowania, a wojewodowie i powiaty od lat lawirują między niejasnymi przepisami a brutalną rzeczywistością rosnących kosztów.

Dlaczego DPS-y toną w niedoborach?

NIK nie owija w bawełnę: zasady wyliczania dotacji są fikcją.
Wojewodowie – zamiast badać realne potrzeby – „zamrażają” kwoty na lata. Przykład z Małopolski jest wręcz symboliczny: ten sam limit wydatków od ośmiu lat, mimo że koszty utrzymania mieszkańców praktycznie się podwoiły.

„Planowanie dotacji opierało się na kwotach nieadekwatnych do kosztów funkcjonowania DPS” – NIK.

W praktyce daje to jeden efekt: niższe pensje pracowników, braki kadrowe i narastający spadek jakości usług, który uderza bezpośrednio w osoby wymagające całodobowej opieki.

Czy wojewodowie znają przepisy, które sami stosują?

Kontrola pokazała, że urzędy wojewódzkie interpretują prawo po swojemu.
Wyliczenia średnich kosztów – zależnie od województwa – opierały się na:

• danych miesięcznych lub rocznych,

• kosztach średnich lub kosztach z poprzedniego miesiąca,

• liczbie mieszkańców z końca miesiąca albo faktycznej liczbie z dokumentów.

Efekt? Kompletnie różne kwoty dotacji przy identycznym typie DPS-ów.

Co więcej – w części urzędów przyjmowano od lat stałe kwoty dotacji, a dopiero do nich „dopasowywano” arytmetykę.

Co robią powiaty? Administrują czy rozwijają?

NIK stwierdza jasno: powiaty nie rozwijają infrastruktury DPS-ów – jedynie ją utrzymują.
Brakuje strategii, brakuje remontów, a tam gdzie były środki, często się je… wstrzymuje.

Są też plusy:

• decyzje o umieszczaniu mieszkańców wydawano prawidłowo,

• listy oczekujących prowadzono zgodnie z procedurą,

• dostępność miejsc – w skali kraju – była zachowana, choć w niektórych typach DPS trzeba czekać latami.

Ale nadzór starostów już taki wzorowy nie jest. W trzech powiatach starosta nie weryfikował prawidłowości obliczania kosztów utrzymania, a to właśnie ta kwota jest bazą do dotacji.

Jak wygląda życie w DPS-ach?

Kontrola mieszkańców i usług pokazała dwa światy:

1. Świat pozytywny

• indywidualne podejście,

• terapie zajęciowe,

• wsparcie w codziennych sprawach,

• praktyki religijne,

• dostęp do zdrowia,

• poszanowanie praw mieszkańców.

2. Świat zaniedbań

• brak windy i palarni,

  Reklama

  ReklamaType your text here

  Reklama

  Reklama

  Reklama

• za mała liczba toalet,

• pokoje poniżej minimalnej powierzchni,

• zbyt mała liczba opiekunów (poniżej pół etatu na mieszkańca),

• brak weryfikacji sytuacji socjalnej części przyjmowanych osób.

Kilka DPS-ów zawyżało także koszty utrzymania, wliczając w nie np. remonty – co wypaczało wysokość dotacji.

Najbardziej uderzający element? Stare zasady z 2004 roku

W 2024 roku w Polsce funkcjonowało:

• 780 DPS-ów ponadgminnych,

• 210 z nich prowadzonych na zlecenie powiatu,

• 16 714 mieszkańców na tzw. starych zasadach (ci, którzy trafili przed 2004 r.).

To właśnie dla tej grupy państwo przekazuje dotacje, ale kwoty często nie pokrywają realnych kosztów. W kilku DPS-ach – m.in. w Życzynie, Wrocławiu i Robercinie – środki były niewystarczające przez wiele miesięcy, a nawet lata.

Co rekomenduje NIK?

Do wojewodów:

• rzetelnie liczyć średnie miesięczne kwoty dotacji,

• zatrudnić więcej inspektorów kontroli,

• faktycznie kontrolować DPS-y, a nie tylko „odrabiać obowiązki”.

Do starostów:

• weryfikować koszty utrzymania,

• kontrolować realizację umów,

• reagować na nieprawidłowości.

Do DPS-ów:

• zapewnić standardy (łazienki, windy, odpowiednie pokoje),

• zadbać o pełną obsadę kadrową,

• nie wliczać remontów do kosztów utrzymania mieszkańców.

Do rządu:

NIK oczekuje pilnej zmiany ustawy – tak aby nie dało się jej interpretować „na bramkę wojewody”.

Dlaczego ten raport jest tak ważny?

Bo w tle tabel, wykresów i przepisów są ludzie – często starsi, chorzy, samotni, dla których DPS jest jedynym miejscem, gdzie mogą żyć godnie.
Kiedy system finansowania się sypie, cierpią właśnie oni.

A NIK mówi wprost: to kryzys, który państwo samo stworzyło – i który tylko państwo może naprawić.

Źródła

• Raport NIK: „Finansowanie działalności domów pomocy społecznej”, kontrola 2021–2024
• Dane Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej