Rosja rozmawia o pokoju, ale jednocześnie domaga się ukraińskich terytoriów, odrzuca zachodnie gwarancje bezpieczeństwa i powraca do żądań ograniczenia obecności NATO w Europie Wschodniej. Polska została włączona do europejskiego zespołu negocjacyjnego, choć Moskwa nie potwierdziła jeszcze zgody na bezpośrednie rozmowy w tym formacie. Czy zatem jesteśmy świadkami zbliżającego się końca wojny, czy kolejnego etapu politycznej rozgrywki, w której stawką jest coś więcej niż Ukraina?
Pierwsza część cyklu analitycznego Radia DTR poświęconego negocjacjom pokojowym, rosyjskim celom strategicznym, mechanizmom działania Kremla i konsekwencjom wojny dla bezpieczeństwa Polski.
Pokój, o którym każdy mówi coś innego
W ostatnich dniach dyplomacja ponownie przyspieszyła. W dniach 10–11 listopada 2026 roku w Abu Zabi rozmawiały delegacje Ukrainy, Rosji i Stanów Zjednoczonych. Następnego dnia amerykańscy wysłannicy Steve Witkoff i Jared Kushner spotkali się w Moskwie z Władimirem Putinem.
13 listopada podczas spotkania europejskich przywódców w Dublinie uzgodniono wspólną reprezentację Europy w negocjacjach. W jej skład weszły Francja, Niemcy, Wielka Brytania, Włochy i Polska oraz przedstawiciele instytucji europejskich.
To wydarzenie istotne dla Warszawy. Po raz pierwszy w obecnej fazie rozmów Polska została formalnie wskazana jako członek tego europejskiego zespołu.
Pozostaje jednak problem: Rosja nie potwierdziła jednoznacznie gotowości do bezpośrednich negocjacji z całym zespołem. Amerykańscy wysłannicy przedstawili bardziej optymistyczną interpretację rozmów z Putinem, natomiast rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow uzależnił decyzję od oceny gotowości Europy do uczestnictwa w procesie pokojowym.
Ta rozbieżność pokazuje, jak ostrożnie trzeba traktować kolejne doniesienia o przełomie.
Bo czym właściwie jest pokój?
Dla Ukrainy oznacza on zakończenie rosyjskiej agresji oraz uzyskanie bezpieczeństwa pozwalającego odbudować państwo. Dla państw europejskich to również kwestia stabilności całego kontynentu. Stany Zjednoczone prowadzą mediacje, starając się doprowadzić do porozumienia między stronami.
Rosja przedstawia natomiast warunki, które nie ograniczają się do zatrzymania działań wojennych.
I tutaj zaczyna się zasadnicza część problemu.
Kreml nie chce tylko ziemi
12 listopada Putin podtrzymał stanowisko dotyczące czterech ukraińskich obwodów: donieckiego, ługańskiego, zaporoskiego i chersońskiego.
Moskwa uważa je za część Federacji Rosyjskiej, chociaż rosyjska armia nie kontroluje wszystkich tych terenów. Aneksja dokonana przez Rosję w 2022 roku nie została uznana przez społeczność międzynarodową i narusza suwerenność oraz integralność terytorialną Ukrainy.
Rosyjski prezydent odrzucił także możliwość rozmieszczenia zachodnich wojsk w Ukrainie jako elementu przyszłych gwarancji bezpieczeństwa.
Co istotne, podczas negocjacji powróciły również rosyjskie postulaty z grudnia 2021 roku, dotyczące ograniczenia rozszerzania NATO oraz jego aktywności wojskowej w Europie Wschodniej.
To właśnie ten ostatni element powinien szczególnie zainteresować polskich czytelników.
Jeżeli rozmowy mają dotyczyć ograniczenia obecności wojsk Sojuszu w państwach przyjętych po 1997 roku, nie jest to już wyłącznie spór o ukraińskie granice. Dotyczy on również swobody kształtowania polityki bezpieczeństwa Polski.
Rosyjska propozycja wykracza zatem poza bilateralne porozumienie z Kijowem. Obejmuje próbę zmiany zasad, według których państwa Europy mogą wybierać sojusze i organizować własną obronę.
Nie oznacza to, że negocjatorzy zaakceptują takie żądania. Oznacza jednak, że Moskwa nadal wprowadza je do rozmów.
Żeby zrozumieć Putina, trzeba wrócić do 2021 roku
12 lipca 2021 roku, ponad siedem miesięcy przed pełnoskalową inwazją, Władimir Putin opublikował obszerny artykuł poświęcony historycznej jedności Rosjan i Ukraińców.
Nie była to jedynie rozprawa o przeszłości.
Putin przedstawiał w nim Ukrainę jako część wspólnej przestrzeni historycznej, a jej niezależne aspiracje polityczne wiązał z działaniami obcych mocarstw.
Ośrodek Studiów Wschodnich zwrócił wówczas uwagę, że rosyjski przywódca wykorzystuje historię do podważania samodzielności ukraińskiej państwowości i uzasadniania roszczeń Moskwy.
W tej wizji Ukraina może funkcjonować jako państwo, ale jej rzeczywista niezależność pozostaje ograniczona rosyjskim rozumieniem wspólnych interesów.
To rozróżnienie ma ogromne znaczenie.
Jeżeli celem wojny byłoby wyłącznie zdobycie określonego terytorium, kompromis graniczny mógłby zasadniczo zakończyć konflikt.
Jeżeli jednak celem jest również ograniczenie politycznej i wojskowej samodzielności Ukrainy, nawet daleko idące ustępstwa terytorialne nie muszą rozwiązać zasadniczego sporu.
Dlatego rosyjskie żądania należy analizować jako całość, a nie jako pojedyncze propozycje dotyczące mapy.
Dyplomacja i wojna nie muszą być przeciwieństwami
W powszechnym wyobrażeniu negocjacje pokojowe oznaczają stopniowe odchodzenie od konfliktu. Im więcej spotkań dyplomatów, tym bliżej końca działań wojennych.
Historia pokazuje jednak, że proces może wyglądać inaczej.
Rozmowy mogą służyć wymianie jeńców, ograniczeniu strat i poszukiwaniu kompromisu. Mogą również być wykorzystywane do uzyskania czasu, wywierania presji na przeciwnika lub sprawdzania gotowości innych państw do ustępstw.
W odniesieniu do Rosji warto pamiętać o szczególnej roli aparatu bezpieczeństwa.
Władimir Putin przez lata pracował w KGB, a następnie kierował Federalną Służbą Bezpieczeństwa. Nie oznacza to, że każdą jego decyzję można wyjaśnić przeszłością zawodową. Istotny jest natomiast sposób funkcjonowania rosyjskiego systemu władzy, w którym służby bezpieczeństwa zajmują ważne miejsce.
Badacze Royal United Services Institute wykazali, że przed inwazją w 2022 roku Rosja prowadziła długotrwałe operacje wywiadowcze i działania niekonwencjonalne mające ułatwić podporządkowanie Ukrainy.
W rosyjskich planach działania militarne łączyły się z próbami destabilizacji ukraińskich instytucji, rozpoznaniem środowisk politycznych oraz przygotowaniami do sprawowania kontroli nad zajętymi obszarami.
Nie wszystko przebiegło zgodnie z oczekiwaniami Moskwy. Ukraiński opór i błędy rosyjskiego planowania pokazały ograniczenia takiej strategii.
Pozostaje jednak ważny wniosek: rosyjska polityka bezpieczeństwa nie opiera się wyłącznie na sile armii. Wykorzystuje również narzędzia wywiadowcze, polityczne, gospodarcze i informacyjne.
Nie mamy dowodów, że każda obecna propozycja pokojowa jest elementem tajnej operacji. Mamy natomiast wystarczająco dużo historycznych doświadczeń, aby nie oceniać jej wyłącznie na podstawie oficjalnych deklaracji.
Historia zobowiązań, które nie zatrzymały wojny
W 1994 roku Rosja podpisała Memorandum budapeszteńskie, potwierdzając między innymi zobowiązanie do poszanowania istniejących granic i suwerenności Ukrainy.
Dwadzieścia lat później zajęła i anektowała Krym, a następnie zaangażowała się militarnie w konflikt w Donbasie.
Porozumienia mińskie z 2014 i 2015 roku nie doprowadziły do trwałego zakończenia walk.
Wreszcie w lutym 2022 roku Rosja rozpoczęła pełnoskalową inwazję.
Te wydarzenia nie oznaczają, że przyszły pokój jest niemożliwy. Pokazują natomiast, że jego trwałość nie może zależeć wyłącznie od zapewnień politycznych.
Potrzebne byłyby konkretne mechanizmy kontroli, możliwość ustalenia odpowiedzialności za naruszenia oraz skuteczne gwarancje bezpieczeństwa.
I właśnie tych gwarancji dotyczy obecnie jeden z najważniejszych sporów.
Moskwa sprzeciwia się obecności zachodnich wojsk, które mogłyby uczestniczyć w zabezpieczeniu powojennej Ukrainy. Państwa europejskie wskazują natomiast, że trwały pokój wymaga ochrony przed kolejną agresją.
Bez rozwiązania tej sprzeczności nawet podpisany dokument może nie usunąć zagrożenia ponowną wojną.
Polska przy stole. Ale czy przy tym samym stole co Rosja?
Decyzja przywódców europejskich z 13 listopada ma znaczenie polityczne. Polska znalazła się w grupie państw, które mają reprezentować Europę podczas rozmów o zakończeniu wojny.
Nie oznacza to jednak jeszcze, że polski przedstawiciel usiadł przy jednym stole z rosyjską delegacją.
To zadanie dla dziennikarzy: oddzielać uzgodnienia wewnątrz europejskiej koalicji od rzeczywistych decyzji uczestników negocjacji.
Dlaczego obecność Polski jest tak istotna?
Ponieważ przyszłe ustalenia mogą wpływać nie tylko na bezpieczeństwo Ukrainy, ale również na rozmieszczenie wojsk NATO, funkcjonowanie wschodniej flanki Sojuszu i stabilność regionu.
Polska ma więc interes w tym, aby zasady bezpieczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej nie były uzgadniane bez udziału państw, których bezpośrednio dotyczą.
Jednocześnie o ukraińskich granicach i suwerenności musi decydować sama Ukraina.
Z punktu widzenia Warszawy te dwie zasady nie są sprzeczne. Przeciwnie, stanowią podstawę porządku bezpieczeństwa, w którym żadne państwo nie powinno otrzymywać prawa decydowania o przyszłości swoich sąsiadów.
Czy Putinowi opłaca się zakończyć wojnę?
To prawdopodobnie najtrudniejsze pytanie całej analizy.
Wojna przynosi Rosji ogromne koszty ludzkie i gospodarcze. Jednocześnie rosyjski przemysł obronny oraz aparat państwowy zostały w znacznej mierze podporządkowane jej prowadzeniu.
Zakończenie działań wojennych mogłoby ograniczyć część kosztów, ale postawiłoby też Kreml przed koniecznością przedstawienia społeczeństwu rezultatów wieloletniego konfliktu.
Nie znamy wewnętrznych kalkulacji Putina. Nie możemy więc stwierdzić, że wojna jest mu niezbędna do utrzymania władzy albo że za wszelką cenę będzie ją kontynuował.
Możemy jednak badać, jakie warunki pozwoliłyby rosyjskiemu kierownictwu ogłosić osiągnięcie celów oraz czy te warunki dają się pogodzić z suwerennością Ukrainy i bezpieczeństwem jej sąsiadów.
Obecne publiczne stanowisko Moskwy nie daje jeszcze odpowiedzi na to pytanie.
Pokój czy przerwa przed kolejną wojną?
Negocjacje w Abu Zabi, rozmowy w Moskwie i decyzje podjęte w Dublinie pokazują, że dyplomacja rzeczywiście nabrała tempa.
Nie ma jednak podstaw, by uznać, że zasadnicze przeszkody zostały usunięte.
Rosja nadal domaga się terytoriów, których nie kontroluje. Sprzeciwia się części zachodnich gwarancji bezpieczeństwa i próbuje wprowadzić do negocjacji zagadnienia dotyczące przyszłego funkcjonowania NATO.
Jednocześnie trwają działania wojenne.
Dlatego nie wystarczy pytać, kiedy zostanie podpisane porozumienie.
Trzeba zapytać, co rzeczywiście zakończy: ostrzał, walkę o terytorium czy również rosyjskie dążenia do ograniczenia niezależności Ukrainy?
To trzy różne sprawy.
Pokój można ogłosić podczas konferencji prasowej. Jego trwałości nie da się jednak zadekretować podpisem pod dokumentem.
Co sprawdzimy dalej?
W kolejnych częściach cyklu Radia DTR przeanalizujemy historię rosyjskich służb specjalnych, ich rolę w funkcjonowaniu państwa Putina, mechanizmy operacji wpływu oraz sposoby traktowania przeciwników politycznych.
Będziemy również śledzić kolejne rundy negocjacji, stanowiska Moskwy, decyzje Stanów Zjednoczonych i państw europejskich oraz rzeczywisty udział Polski w procesie pokojowym.
Każdą nową deklarację skonfrontujemy z konkretnymi działaniami.
Bo najważniejsze pytanie pozostaje otwarte:
Czy Kreml negocjuje zakończenie wojny, czy warunki, na których będzie mógł nadal wpływać na przyszłość Ukrainy i bezpieczeństwo Europy?
Radio DTR – cykl „Pokój według Kremla”, część pierwsza.
Następny temat: „Ludzie z Łubianki. Jak historia KGB i współczesnych rosyjskich służb pomaga zrozumieć system władzy Putina?”.