Przejdź do treści
środa 18 listopada 2026
Imieniny: Aniela, Cieszymysł, Klaudyna, Roman, Tomasz
18 listopada 2026 r.SamorządyFelieton

Demokracja postawiona na głowie — część II

Żeby zostać skarbnikiem gminy, trzeba spełnić ustawowe wymagania dotyczące kwalifikacji i doświadczenia. Żeby zostać burmistrzem, nie trzeba mieć wyższego wykształcenia. Żeby zostać radnym, wystarczy spełnić warunki wyborcze i zdobyć poparcie mieszkańców. A potem można uchwalać wielomilionowy budżet, decydować o podatkach, kontrolować zadłużenie i udzielać burmistrzowi absolutorium. Bez obowiązkowego egzaminu z finansów publicznych. Bez sprawdzianu znajomości prawa samorządowego. Czy w takim systemie kontrolujący zawsze rozumie to, co ma kontrolować?

Skarbnik musi wiedzieć. Radny może tylko głosować

Wyobraźmy sobie taką scenę.

Reklama

Do urzędu gminy przychodzi kandydat na skarbnika.

— Jakie ma pan wykształcenie?

— Niewielkie.

— A doświadczenie w finansach publicznych?

— Żadnego.

— Zna pan ustawę o finansach publicznych?

— Nie miałem okazji przeczytać.

— To na jakiej podstawie chce pan odpowiadać za finanse gminy?

— Bo mieszkańcy mnie lubią.

Rozmowa prawdopodobnie skończyłaby się bardzo szybko.

Prawo przewiduje konkretne wymagania kwalifikacyjne wobec skarbników jednostek samorządu terytorialnego. Nie wystarczy sympatia mieszkańców ani popularność w mediach społecznościowych.

A teraz przenieśmy tego samego człowieka do rady gminy.

Nie musi być ekonomistą.

Nie musi mieć wyższego wykształcenia.

Nie musi wykazać się znajomością zasad rachunkowości budżetowej.

Wystarczy, że spełni ustawowe warunki kandydowania i zostanie wybrany.

Od tego momentu może uczestniczyć w uchwalaniu budżetu przygotowanego przez burmistrza i jego urzędników.

Może decydować o lokalnych podatkach i opłatach w granicach prawa.

Może głosować nad wieloletnią prognozą finansową, która obejmuje zobowiązania wykraczające poza jedną kadencję.

Może wreszcie oceniać wykonanie budżetu i uczestniczyć w podejmowaniu decyzji o udzieleniu absolutorium.

Człowiek odpowiedzialny zawodowo za finanse musi mieć kwalifikacje. Człowiek, który politycznie zatwierdza najważniejsze decyzje finansowe, nie musi ich formalnie potwierdzać.

I to nie jest żart.

To konstrukcja naszego samorządu.

Burmistrz nie potrzebuje dyplomu. Ale potrzebuje większości

Wiele osób jest przekonanych, że burmistrz musi mieć ukończone studia.

Nie musi.

Prawo określa warunki wybieralności na urząd wójta, burmistrza i prezydenta miasta, ale nie uzależnia kandydowania od posiadania dyplomu wyższej uczelni.

Można zatem zostać szefem gminy, kierować urzędem, nadzorować wykonywanie budżetu i podejmować decyzje dotyczące majątku komunalnego bez formalnego wykształcenia kierunkowego.

Czy to automatycznie oznacza brak kompetencji?

Oczywiście, że nie.

Wieloletni przedsiębiorca może mieć znakomite umiejętności zarządzania. Człowiek z doświadczeniem społecznym może doskonale rozumieć potrzeby mieszkańców.

Ale pozostaje pytanie o system.

Jeżeli nie wymagamy formalnych kwalifikacji od burmistrza, a także od radnych, to na czym opieramy przekonanie, że jedni będą dobrze zarządzać, a drudzy skutecznie ich kontrolować?

Na wynikach wyborów?

Na politycznym zaufaniu?

Na zapewnieniach, że wszystko jest pod kontrolą?

Burmistrz dysponuje urzędem, pracownikami, obsługą prawną, skarbnikiem i specjalistami od zamówień publicznych.

Radny otrzymuje dokumenty, projekty uchwał i materiały na posiedzenia.

Formalnie może zadawać pytania, żądać informacji i kontrolować działalność organu wykonawczego w granicach ustawowych uprawnień.

Ale prawo do zadania pytania nie oznacza jeszcze umiejętności jego sformułowania.

A prawo do otrzymania dokumentu nie oznacza, że radny potrafi go zinterpretować.

Budżet ma kilkaset stron. Rękę podnosi się w sekundę

Wyobraźmy sobie sesję rady gminy.

Na porządku obrad uchwalenie budżetu.

Dokumenty zawierają zestawienia dochodów, wydatków, inwestycji, zobowiązań, dotacji i planowanych źródeł finansowania.

Do tego wieloletnia prognoza finansowa.

Zmiany w planowanych dochodach.

Obsługa zadłużenia.

Wydatki majątkowe i bieżące.

Dla osoby zajmującej się finansami publicznymi jest to materiał wymagający analizy.

Dla radnego, który nigdy wcześniej nie miał kontaktu z takimi dokumentami, może to być zbiór tabel, których znaczenie trudno samodzielnie ocenić.

I właśnie tutaj zaczyna się najważniejszy problem.

Radny nie musi rozumieć każdej pozycji księgowej. Nie musi samodzielnie wykonywać obliczeń skarbnika.

Ale powinien rozumieć, na co gmina wydaje pieniądze, jakie zaciąga zobowiązania i jakie będą konsekwencje podejmowanych decyzji.

Powinien wiedzieć, czy inwestycja jest finansowana ze środków własnych, dotacji czy kredytu.

Powinien rozumieć, czym różni się deficyt budżetowy od długu.

Powinien umieć zapytać, ile będzie kosztować utrzymanie nowego obiektu po zakończeniu budowy.

A przede wszystkim powinien wiedzieć, czego nie rozumie.

Bo głosowanie trwa chwilę.

Konsekwencje uchwały mogą trwać dziesięciolecia.

Podniesienie ręki nie jest dowodem zrozumienia dokumentu. Jest jedynie dowodem oddania głosu.

Radny ma kontrolować burmistrza. A jeśli zawdzięcza mu mandat?

Przyjrzyjmy się jeszcze jednemu mechanizmowi.

W wielu gminach kandydaci na radnych startują z komitetów związanych z urzędującym burmistrzem albo osobą ubiegającą się o ten urząd.

To legalne i naturalne w systemie wyborczym.

Problem może pojawić się później.

Burmistrz wygrywa wybory.

Jego komitet zdobywa większość w radzie.

Radni, którzy wspólnie prowadzili kampanię, mają teraz kontrolować działalność politycznego partnera.

Formalnie wszystko się zgadza.

Rada gminy jest organem stanowiącym i kontrolnym.

Burmistrz jest organem wykonawczym.

Ale czy wspólna kampania wyborcza sprzyja niezależnej kontroli?

Czy radny będzie równie dociekliwy wobec burmistrza, z którym jeszcze kilka miesięcy wcześniej występował na plakatach?

Czy zapyta o nieprawidłowości, jeśli ich ujawnienie zaszkodzi wizerunkowi własnego komitetu?

Może zapytać.

Może również milczeć.

Nie można z góry zakładać, że polityczna współpraca oznacza brak niezależności.

Ale nie można też udawać, że taka zależność nie rodzi ryzyka.

Bo kontrola władzy zaczyna tracić sens, kiedy kontrolujący bardziej obawia się utraty politycznej sympatii niż skutków błędnych decyzji.

Komisja rewizyjna. Nazwa zobowiązuje

W każdej gminie działa komisja rewizyjna rady.

Jej zadaniem jest kontrolowanie działalności wójta lub burmistrza oraz określonych jednostek organizacyjnych i przygotowywanie wniosku w sprawie absolutorium.

Brzmi poważnie.

I powinno być poważnie.

Komisja rewizyjna nie jest przecież klubem dyskusyjnym ani miejscem organizowania towarzyskich spotkań.

Ma pomagać radzie w wykonywaniu jednej z najważniejszych funkcji: kontroli władzy wykonawczej.

Ale sama nazwa komisji niczego nie gwarantuje.

Można mieć komisję rewizyjną, która systematycznie analizuje dokumenty, przeprowadza kontrole, formułuje wnioski i sprawdza wykonanie zaleceń.

Można też mieć komisję, której działalność sprowadza się do posiedzeń, przyjmowania materiałów i głosowania nad wcześniej przygotowanymi dokumentami.

Jak rozpoznać różnicę?

Wystarczy zadać kilka pytań.

Ile kontroli komisja przeprowadziła w ciągu roku?

Jakie nieprawidłowości wykryła?

Jakie zalecenia sformułowała?

Czy sprawdziła, co z tymi zaleceniami zrobił burmistrz?

Czy badała zasadność wydatków, czy ograniczała się do przyjmowania wyjaśnień?

To są pytania o rzeczywistą kontrolę.

Nie o liczbę posiedzeń.

Bo komisja, która spotyka się regularnie, niekoniecznie kontroluje skutecznie.

Podobnie jak radny, który często zabiera głos, niekoniecznie ma coś istotnego do powiedzenia.

Absolutorium. Czyli wielkie święto podnoszenia rąk

Jest taki moment w samorządowym kalendarzu, kiedy demokracja lokalna przybiera szczególnie uroczystą formę.

Sesja absolutoryjna.

Przed radnymi dokumenty dotyczące wykonania budżetu.

Sprawozdania finansowe.

Informacje o stanie mienia.

Opinia regionalnej izby obrachunkowej.

Stanowisko komisji rewizyjnej.

Następnie dyskusja i głosowanie.

Rada decyduje, czy udzielić burmistrzowi absolutorium z tytułu wykonania budżetu.

W praktyce politycznej bywa, że po pozytywnym głosowaniu pojawiają się gratulacje, podziękowania, a czasem nawet kwiaty.

I nie byłoby w tym nic złego, gdyby uroczysta atmosfera nie przesłaniała istoty procedury.

Absolutorium nie jest nagrodą za sympatyczny charakter burmistrza.

Nie jest plebiscytem popularności.

Nie jest też oceną całego dorobku politycznego włodarza.

Dotyczy wykonania budżetu.

Odrębną procedurą jest rozpatrywanie raportu o stanie gminy i głosowanie nad wotum zaufania.

Tymczasem dla mieszkańca najważniejsze powinno być coś innego.

Czy radni rzeczywiście przeanalizowali wykonanie budżetu?

Czy sprawdzili, dlaczego niektóre inwestycje nie zostały zrealizowane?

Czy zapytali o wzrost kosztów?

Czy zainteresowali się zadłużeniem i przyszłymi zobowiązaniami?

Czy ustalili, jakie konsekwencje będą miały dzisiejsze decyzje dla kolejnych budżetów?

Bo jeśli nie, to absolutorium może stać się politycznym rytuałem.

A kwiaty nie zastąpią kontroli finansowej.

Urzędnik musi znać przepisy. Radny może ich nie rozumieć

Wyobraźmy sobie pracownika urzędu odpowiedzialnego za przygotowanie zamówienia publicznego.

Musi działać zgodnie z przepisami.

Musi przestrzegać procedur.

Musi przygotować dokumentację.

Błędy mogą oznaczać odpowiedzialność służbową, finansową, a w określonych przypadkach również prawną.

Reklama

A teraz spójrzmy na radnego.

Może głosować nad uchwałą dotyczącą wielomilionowej inwestycji, nie rozumiejąc wszystkich jej skutków.

Może nie wiedzieć, jak będą finansowane przyszłe koszty utrzymania obiektu.

Może nie znać ograniczeń wynikających z wieloletniej prognozy finansowej.

I nie traci mandatu tylko dlatego, że nie posiada odpowiedniej wiedzy.

Oczywiście radny również podlega prawu. Może ponosić odpowiedzialność za określone naruszenia, a jego działania podlegają ocenie wyborców.

Ale brak przygotowania merytorycznego sam w sobie nie stanowi przeszkody do sprawowania mandatu.

To szczególny paradoks.

Od pracownika przygotowującego dokument wymagamy profesjonalizmu.

Od osoby podejmującej polityczną decyzję na podstawie tego dokumentu nie wymagamy formalnego potwierdzenia, że potrafi ocenić jego znaczenie.

Najbardziej niewygodny radny to ten, który czyta dokumenty

Wyobraźmy sobie dwie osoby.

Pierwszy radny przychodzi na sesję, słucha wystąpienia burmistrza, zgadza się z przedstawioną argumentacją i głosuje zgodnie ze stanowiskiem większości.

Drugi czyta dokumenty.

Porównuje wydatki z poprzednimi latami.

Sprawdza realizację inwestycji.

Pyta o umowy, koszty i terminy.

Domaga się wyjaśnień.

Nie zawsze ma rację. Czasem źle interpretuje dane. Czasem jego wątpliwości okazują się nieuzasadnione.

Ale wykonuje pracę kontrolną.

Który z nich jest wygodniejszy dla burmistrza?

Odpowiedź wydaje się oczywista.

A który jest bardziej potrzebny mieszkańcom?

Tu odpowiedź również powinna być oczywista.

Tyle że lokalna polityka nie zawsze nagradza dociekliwość.

Radny zadający trudne pytania może usłyszeć, że uprawia politykę.

Że przeszkadza w rozwoju gminy.

Że szuka problemów.

Że niepotrzebnie przedłuża sesję.

Tymczasem zadawanie pytań jest jednym z podstawowych elementów wykonywania mandatu.

Radny nie został wybrany po to, żeby zapewniać burmistrzowi komfort psychiczny.

Został wybrany po to, żeby reprezentować mieszkańców, stanowić lokalne prawo i uczestniczyć w kontroli działalności organu wykonawczego.

Nawet wtedy, gdy pytania są niewygodne.

Zwłaszcza wtedy.

Kto ma kontrolować kontrolujących?

Jest jeszcze jeden paradoks.

Mieszkaniec może nie mieć wykształcenia ekonomicznego.

Może pracować w warsztacie, sklepie, gospodarstwie rolnym albo prowadzić niewielką firmę.

Ale kiedy zauważy problem z lokalną inwestycją, potrafi zacząć zadawać pytania.

Dlaczego droga kosztowała więcej, niż planowano?

Dlaczego remont trwa tak długo?

Dlaczego gmina zaciąga kolejne zobowiązania?

Dlaczego budynek wybudowany za publiczne pieniądze generuje wysokie koszty utrzymania?

Mieszkaniec może wystąpić o informację publiczną, przeczytać uchwały, sprawdzić protokoły i obejrzeć nagrania sesji.

Może również zapytać radnego, który otrzymał mandat właśnie po to, żeby reprezentować jego interesy.

I tu dochodzimy do pytania najbardziej niewygodnego.

Co zrobić, jeżeli obywatel analizuje dokumenty dokładniej niż radny?

Jeżeli mieszkaniec dostrzega nieprawidłowości, których nie zauważyła komisja?

Jeżeli dziennikarz musi zadawać pytania, których wcześniej nie zadali przedstawiciele mieszkańców?

Oczywiście aktywność obywatelska i dziennikarska jest potrzebna niezależnie od jakości pracy rady.

Ale nie powinna zastępować ustawowych mechanizmów kontroli.

Mieszkaniec nie powinien musieć wyręczać radnego w wykonywaniu jego podstawowych obowiązków.

Nie każdy radny musi być profesorem ekonomii

Nie twierdzę, że rada gminy powinna składać się wyłącznie z ekonomistów, prawników i absolwentów administracji.

Samorząd potrzebuje ludzi znających codzienne problemy mieszkańców.

Potrzebuje nauczycieli, przedsiębiorców, rolników, pracowników, społeczników i emerytów.

Potrzebuje różnych doświadczeń.

Ale reprezentowanie mieszkańców nie może oznaczać rezygnacji z obowiązku rozumienia podejmowanych decyzji.

Jeżeli radny nie zna zasad finansów publicznych, powinien się ich nauczyć.

Jeżeli nie rozumie wieloletniej prognozy finansowej, powinien poprosić o wyjaśnienia.

Jeżeli nie potrafi ocenić projektu uchwały, powinien skorzystać z dostępnej wiedzy ekspertów.

Jeżeli nie przeczytał dokumentów, powinien przynajmniej uczciwie przyznać, że nie jest przygotowany do merytorycznej dyskusji.

Bo mandat nie jest świadectwem ukończenia kursu zarządzania gminą.

Jest zobowiązaniem wobec wyborców.

Może więc warto wprowadzić obowiązkowe szkolenia dla radnych z finansów publicznych, prawa samorządowego i metod kontroli działalności organu wykonawczego?

Nie jako warunek uzyskania mandatu.

Nie jako sposób eliminowania kandydatów bez studiów.

Lecz jako element przygotowania do odpowiedzialnej pracy po wyborach.

Warto też zapewnić radnym rzeczywisty dostęp do niezależnego wsparcia eksperckiego, aby nie byli zdani wyłącznie na interpretacje przedstawiane przez urząd, który mają kontrolować.

Demokracja nie polega na tym, żeby wszyscy byli zadowoleni

W samorządzie istnieje pokusa utożsamiania dobrej współpracy z jednomyślnością.

Burmistrz przedstawia projekt.

Komisja opiniuje pozytywnie.

Rada głosuje.

Uchwała zostaje przyjęta.

Wszyscy zadowoleni.

Tylko czy brak sporów jest dowodem dobrego zarządzania?

Niekoniecznie.

Czasem oznacza, że projekty zostały dobrze przygotowane i przekonały radnych.

Ale czasem może oznaczać, że nikt nie zadał wystarczająco trudnych pytań.

Demokracja lokalna nie powinna być konkursem na najsprawniejsze podnoszenie ręki.

Nie powinna też zamieniać każdej sesji w polityczną awanturę.

Potrzebuje czegoś znacznie trudniejszego.

Rzeczowej kontroli.

Umiejętności analizowania dokumentów.

Odwagi zadawania pytań.

Gotowości przyznawania się do błędów.

I przekonania, że lojalność wobec mieszkańców jest ważniejsza niż lojalność wobec burmistrza czy własnego komitetu wyborczego.

Najdroższy radny to nie zawsze ten, który pobiera najwyższą dietę

W debacie publicznej często dyskutujemy o wysokości diet radnych.

Czy są za wysokie?

Czy powinny być obniżone?

Czy radny pracuje wystarczająco dużo?

To uzasadnione pytania.

Ale istnieje jeszcze jeden koszt, którego nie znajdziemy w tabeli diet.

Koszt niekompetentnych decyzji.

Koszt niewykrytych problemów.

Koszt inwestycji, których zasadności nikt wystarczająco dokładnie nie przeanalizował.

Koszt wieloletnich zobowiązań, na które zgodzono się bez rzetelnej dyskusji.

Nie da się automatycznie przypisać tych kosztów konkretnemu radnemu tylko dlatego, że głosował za określoną uchwałą.

Ale można i należy oceniać jakość jego pracy.

Bo radny, który pobiera niewielką dietę, ale nie wykonuje rzetelnie funkcji kontrolnej, może okazać się dla mieszkańców znacznie bardziej kosztowny niż radny aktywny, dociekliwy i dobrze przygotowany.

Najdroższa w samorządzie bywa nie dieta radnego, lecz jego milczenie wtedy, gdy powinien zadawać pytania.

A może czas zacząć egzaminować nie kandydatów, lecz wybranych?

Nie potrzebujemy ograniczania prawa obywateli do kandydowania.

Potrzebujemy podniesienia standardów sprawowania mandatu.

Niech każdy może ubiegać się o miejsce w radzie, jeśli spełnia ustawowe warunki.

Ale po wyborach powinien otrzymać realne przygotowanie do wykonywania obowiązków.

Powinien znać podstawy finansów publicznych.

Powinien rozumieć kompetencje rady i burmistrza.

Powinien wiedzieć, jak korzystać z uprawnień kontrolnych.

Powinien potrafić odczytać podstawowe informacje z budżetu i wieloletniej prognozy finansowej.

A mieszkańcy powinni mieć możliwość sprawdzenia, czy ich przedstawiciel uczestniczy w pracach komisji, zadaje pytania, analizuje dokumenty i uzasadnia swoje decyzje.

Nie po to, żeby tworzyć ranking radnych według liczby wystąpień.

Lecz po to, żeby odróżniać rzeczywistą pracę od samej obecności na sesji.

Radny nie jest od podnoszenia ręki. Jest od używania głowy

Wróćmy do początku.

Skarbnik musi spełniać określone wymagania kwalifikacyjne.

Burmistrz nie musi posiadać dyplomu uczelni.

Radny nie musi wykazywać się formalną wiedzą o finansach publicznych.

A jednak to właśnie rada uchwala budżet i kontroluje jego wykonanie.

Tak skonstruowaliśmy samorządową demokrację.

I nie jest to wystarczający powód, żeby odbierać komukolwiek prawo do kandydowania.

Jest to jednak bardzo dobry powód, żeby zacząć od wybranych przedstawicieli wymagać więcej.

Bo mieszkańcy nie wybierają radnych po to, żeby ci stanowili publiczność podczas wystąpień burmistrza.

Nie wybierają ich po to, żeby bezrefleksyjnie zatwierdzali przygotowane dokumenty.

Nie wybierają ich również po to, żeby raz w roku składali gratulacje i wręczali kwiaty.

Wybierają ich, żeby reprezentowali interes społeczności, podejmowali odpowiedzialne decyzje i kontrolowali sposób wydawania publicznych pieniędzy.

Dlatego następnym razem, kiedy zobaczymy radnego głosującego nad wielomilionowym budżetem, warto zadać sobie jedno pytanie.

Czy on naprawdę wie, nad czym głosuje?

A jeśli nie wie, to czy przynajmniej miał odwagę zapytać?

Bo do podniesienia ręki nie potrzeba wykształcenia.

Ale do odpowiedzialnego zarządzania przyszłością mieszkańców potrzeba czegoś więcej niż sprawnego ramienia.

I właśnie tego powinniśmy wymagać od lokalnej demokracji.

 

Cykl: „Demokracja postawiona na głowie”

W kolejnej części: „Wyborca wybiera twarz. Partia wybiera posłuszeństwo”.

Czytaj dalej

Ten temat ma ciąg dalszy

Wybraliśmy teksty, które naturalnie prowadzą czytelnika dalej.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *