Zanim mieszkańcy Obornik Śląskich 7 kwietnia 2024 roku oddali głosy w wyborach samorządowych, musiano ustalić, kto z kim będzie rywalizował o mandat. W grudniu 2023 roku komisarz wyborczy wydał dwa postanowienia dotyczące granic piętnastu okręgów. Drugie zmieniło pierwsze po zaledwie dziewięciu dniach. Sprawa dwukrotnie trafiła do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Dotarliśmy do dokumentów, które pokazują, że dyskusja o granicach wyborczych nie jest wyłącznie polityczną teorią. W Obornikach Śląskich była przedmiotem rzeczywistego sporu prawnego.
W poprzednim odcinku „Anatomii wyborów” pokazaliśmy, jak działała ordynacja jednomandatowa w Obornikach Śląskich.
Kandydaci komitetu Arkadiusza Poprawy otrzymali 40,38 proc. ważnych głosów oddanych na radnych, a zdobyli 10 z 15 mandatów, czyli dwie trzecie rady miejskiej.
Kandydaci komitetu Arkadiusza Kucharskiego zgromadzili niemal dwa tysiące głosów, lecz nie uzyskali żadnego mandatu.
Wszystko odbyło się według zasad systemu większościowego, w którym o mandacie rozstrzyga zwycięstwo w konkretnym okręgu, a nie suma głosów w całej gminie.
Po publikacji były radny Arkadiusz Kucharski zwrócił uwagę na jeszcze jeden mechanizm: sposób wyznaczania granic piętnastu okręgów wyborczych.
Zasugerował porównanie ich podziału w kolejnych wyborach samorządowych.
Sprawdziliśmy dokumenty.
I znaleźliśmy historię, która prowadzi nie tylko do urzędu komisarza wyborczego, ale również do Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Grudzień 2023 roku. Najpierw jeden podział, potem drugi
19 grudnia 2023 roku Komisarz Wyborczy we Wrocławiu II wydała postanowienie nr 471/2023.
Dokument dotyczył podziału Gminy Oborniki Śląskie na okręgi wyborcze, ustalenia ich granic, numerów oraz liczby radnych wybieranych w poszczególnych okręgach.
Pod postanowieniem podpisała się komisarz Paulina Dobrosz-Dzierżanowska.
Każdy z piętnastu okręgów miał wybierać jednego radnego.
To właśnie w obrębie tych jednostek miała rozstrzygać się wyborcza rywalizacja.
Jednak 28 grudnia 2023 roku, zaledwie dziewięć dni później, ten sam organ wydał kolejne postanowienie.
Tym razem oznaczone numerem 488/2023.
Dokument wprowadzał zmiany do podziału ustalonego 19 grudnia.
Nie było to więc wyłącznie ponowne opublikowanie tej samej informacji.
Zmieniono opisy przynależności konkretnych ulic do okręgów wyborczych.
Dlaczego to ważne?
Ponieważ w systemie jednomandatowym przeniesienie określonego obszaru do innego okręgu oznacza zmianę grupy mieszkańców, którzy wspólnie wybierają jednego radnego.
A przy wyrównanej rywalizacji nawet niewielka liczba głosów może mieć znaczenie.
Ulica Trzebnicka. Najpierw okręg pierwszy, potem trzeci
Porównaliśmy załączniki do obu grudniowych postanowień.
Jeden z najbardziej czytelnych przykładów dotyczy ulicy Trzebnickiej w Obornikach Śląskich.
W postanowieniu z 19 grudnia 2023 roku odcinek ulicy Trzebnickiej od numeru 54 do końca został przypisany do okręgu nr 1.
W dokumencie z 28 grudnia ten odcinek znalazł się już w opisie okręgu nr 3.
To istotna zmiana, bo dotyczy nie nazwy okręgu czy redakcyjnego uporządkowania ulic, ale wskazania innego obszaru wyborczego.
Co ciekawe, w postanowieniu komisarza z 28 kwietnia 2023 roku, które dostosowywało wcześniejsze opisy granic do stanu faktycznego, ten sam odcinek ulicy Trzebnickiej również figurował w okręgu nr 3.
Oznacza to, że grudniowe dokumenty pokazują następującą sekwencję:
W kwietniu 2023 roku — okręg nr 3.
W pierwszym postanowieniu grudniowym — okręg nr 1.
W drugim postanowieniu grudniowym — ponownie okręg nr 3.
Z dokumentów wynika więc rzeczywista zmiana opisanej przynależności tego odcinka ulicy.
Nie wynika natomiast automatycznie, ilu mieszkańców obejmowała ta zmiana ani jakie mogły być jej konsekwencje dla wyników głosowania.
Takie ustalenie wymaga danych adresowych i liczby mieszkańców przyjętej dla poszczególnych okręgów.
Słoneczna i Wincentego Witosa. Kolejne przesunięcia
W grudniowych postanowieniach można odnaleźć także inne różnice.
Ulica Słoneczna w dokumencie z 19 grudnia została wymieniona w okręgu nr 2.
W postanowieniu z 28 grudnia znalazła się w okręgu nr 4.
Z kolei ulica Wincentego Witosa w pierwszej wersji była przypisana do okręgu nr 4, a w drugiej do okręgu nr 2.
To przykłady, które pokazują, że zmianom podlegały konkretne fragmenty miejskiej struktury wyborczej.
Nie oznacza to jeszcze, że wszystkie te przesunięcia były politycznie istotne.
Nie oznacza również, że zostały dokonane bez podstawy prawnej.
Mają jednak znaczenie dla odpowiedzi na podstawowe pytanie:
Dlaczego ostateczny podział różnił się od wersji przyjętej dziewięć dni wcześniej?
Samo wskazanie podstawy prawnej w postanowieniu nie wyjaśnia mieszkańcom wszystkich praktycznych przyczyn zmiany.
Warto byłoby poznać dokumentację roboczą, dane o liczbie mieszkańców oraz ewentualne uwagi przekazane komisarzowi wyborczemu.
Pierwsza sprawa przed NSA. Postępowanie umorzono
Spór nie zakończył się na publikacji postanowień.
Do Naczelnego Sądu Administracyjnego trafiła skarga na pierwszą decyzję komisarza, czyli postanowienie nr 471/2023 z 19 grudnia 2023 roku.
Sprawa otrzymała sygnaturę II OKW 7/24.
8 stycznia 2024 roku NSA umorzył postępowanie sądowe.
To rozstrzygnięcie należy właściwie zrozumieć.
Umorzenie postępowania nie jest równoznaczne z sądowym stwierdzeniem, że zakwestionowany podział naruszał prawo.
Nie oznacza też automatycznie, że sąd uznał wszystkie zarzuty skarżących.
Oznacza zakończenie postępowania bez merytorycznego rozstrzygnięcia skargi w tej sprawie.
Przy analizie przyczyn umorzenia znaczenie ma fakt, że po wniesieniu sporu pojawiło się kolejne postanowienie, zmieniające wcześniejszy podział.
Jednak dla pełnego wyjaśnienia podstaw procesowych trzeba opierać się na uzasadnieniu orzeczenia, a nie na samym jego wyniku.
Druga sprawa. Sąd oddalił skargę
Kolejny spór dotyczył już postanowienia nr 488/2023 z 28 grudnia 2023 roku.
Sprawę rozpoznał Naczelny Sąd Administracyjny pod sygnaturą II OKW 16/24.
10 stycznia 2024 roku NSA oddalił skargę grupy wyborców Gminy Oborniki Śląskie.
Skład orzekający tworzyli sędziowie Zofia Flasińska, Leszek Kiermaszek i Mirosław Gdesz.
To rozstrzygnięcie ma zasadnicze znaczenie dla oceny całej sprawy.
Sąd nie uwzględnił skargi na zmieniony podział.
Nie można zatem rzetelnie przedstawiać tej historii jako przypadku, w którym NSA stwierdził nielegalność ostatecznych granic okręgów.
Takiego rozstrzygnięcia nie było.
W dostępnej treści orzeczenia sąd wskazał na konieczność uwzględniania jednolitej normy przedstawicielstwa, zasad Kodeksu wyborczego oraz przestrzennego układu gminy.
Sam fakt, że okręgi różnią się liczbą mieszkańców albo rozległością, nie przesądza jeszcze o naruszeniu prawa.
To ważne zastrzeżenie.
Okręgów nie można wyznaczać wyłącznie linijką na mapie.
Trzeba uwzględnić ustawowe wymagania, rozmieszczenie ludności i administracyjną strukturę gminy.
Jednocześnie oddalenie skargi nie odbiera mieszkańcom prawa do zadawania pytań o przesłanki poszczególnych zmian oraz ich rzeczywiste konsekwencje.
Kto wniósł skargi?
W opublikowanych orzeczeniach skarżących oznaczono inicjałami A.K. i wskazano innych wyborców Gminy Oborniki Śląskie.
Nie należy automatycznie utożsamiać osoby oznaczonej tymi inicjałami z Arkadiuszem Kucharskim, który zwrócił uwagę naszej redakcji na problem granic okręgów.
Ustalenie tożsamości skarżących wymagałoby odrębnego potwierdzenia.
Dla oceny prawnej ważniejszy jest jednak sam fakt, że przewidziany w Kodeksie wyborczym mechanizm kontroli podziału został w tej sprawie wykorzystany.
Sprawa okręgów wyborczych nie była więc jedynie przedmiotem rozmów mieszkańców czy politycznych komentarzy.
Została skierowana do najwyższego sądu administracyjnego w Polsce.
Cofnijmy się do 2014 i 2018 roku
Historia podziału Obornik Śląskich na okręgi nie zaczęła się w grudniu 2023 roku.
W archiwalnym numerze gminnego magazynu „Z pierwszej ręki” z września 2014 roku opublikowano obwieszczenie burmistrza z 3 września 2014 roku.
Zawierało ono granice piętnastu okręgów wyborczych obowiązujących podczas wyborów 16 listopada 2014 roku.
W 2018 roku Rada Miejska w Obornikach Śląskich podjęła uchwałę nr LIV/418/18 z 9 marca, dotyczącą podziału gminy na okręgi wyborcze.
Następnie 21 sierpnia 2018 roku przyjęto uchwałę nr LX/459/18, zmieniającą wcześniejszy podział.
Oba te akty zostały następnie wskazane jako podstawa historycznego układu okręgów w postanowieniu komisarza z 28 kwietnia 2023 roku.
Ten ostatni dokument, nr 105/2023, dotyczył dostosowania opisów granic do stanu faktycznego.
Mamy zatem udokumentowany ciąg aktów:
2014 — publicznie ogłoszony podział na piętnaście okręgów.
2018 — uchwała rady miejskiej i jej późniejsza zmiana.
Kwiecień 2023 — dostosowanie opisów granic przez komisarza wyborczego.
19 grudnia 2023 — nowe postanowienie o podziale gminy.
28 grudnia 2023 — zmiana tego podziału.
Styczeń 2024 — rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego.
To wystarczający materiał, aby mieszkańcy wiedzieli, że granice ich okręgów były ustalane i aktualizowane na podstawie kolejnych aktów prawnych, a nie pozostawały od lat niezmienne.
Nie wystarcza on jeszcze do twierdzenia, że każda kolejna wersja granic wprowadzała istotne przesunięcia ludności.
Do tego niezbędne jest porównanie wszystkich wykazów ulic i miejscowości, z uwzględnieniem zmian nazewnictwa oraz rozwoju zabudowy.
Dlaczego granice są tak ważne w wyborach jednomandatowych?
W Obornikach Śląskich w 2024 roku każdy okręg wybierał jednego radnego.
Zwyciężał kandydat z największą liczbą ważnych głosów.
Nie musiał mieć poparcia ponad połowy głosujących.
W naszym wcześniejszym zestawieniu wyników wyborczych wskazaliśmy między innymi okręg nr 10, w którym o zwycięstwie zdecydowała różnica zaledwie ośmiu głosów.
Ten przykład pokazuje, jak niewielkie mogą być przewagi między kandydatami.
Nie oznacza jednak, że zmiany granic z grudnia 2023 roku wpłynęły na rozstrzygnięcie właśnie tego okręgu.
Nie mamy podstaw do takiego stwierdzenia.
Możemy natomiast wyjaśnić mechanizm.
Jeżeli granica okręgu zostaje zmieniona, zmienia się grupa mieszkańców przypisanych do określonej rywalizacji wyborczej.
Czasem może to nie mieć praktycznie żadnego znaczenia dla rezultatu.
W innych warunkach może wpływać na wynik, szczególnie gdy kandydatów dzieli niewielka liczba głosów.
Aby ocenić konkretną sytuację, trzeba wiedzieć, ilu mieszkańców obejmowała zmiana, którzy z nich byli uprawnieni do głosowania i jakie były rzeczywiste wyniki wyborcze na odpowiednio szczegółowym poziomie.
Bez tych danych twierdzenie o zmianie wyniku wskutek przesunięcia granicy byłoby jedynie hipotezą.
Jednolita norma przedstawicielstwa. Co to właściwie oznacza?
Kodeks wyborczy przewiduje zasadę ustalania okręgów według jednolitej normy przedstawicielstwa.
W uproszczeniu oblicza się ją przez podzielenie liczby mieszkańców gminy przez liczbę radnych wybieranych do rady.
W gminie, która wybiera piętnastu radnych, punktem odniesienia jest więc liczba mieszkańców przypadająca na jeden mandat.
Nie oznacza to, że każdy okręg musi mieć idealnie identyczną liczbę mieszkańców.
Znaczenie mają również ograniczenia ustawowe i sposób ukształtowania gminy.
To szczególnie ważne na terenach obejmujących zarówno miasto, jak i rozproszone miejscowości wiejskie.
Norma przedstawicielstwa służy jednak temu, by podział okręgów nie był całkowicie dowolny.
Dlatego w przypadku Obornik Śląskich warto ustalić, jaką liczbę mieszkańców przyjęto w dokumentacji grudniowych zmian oraz ile osób przypadało wówczas na każdy z piętnastu okręgów.
Dopiero takie dane pozwolą sprawdzić matematyczne przesłanki zastosowanego podziału.
Czy ktoś mógł „skroić” granice pod wynik wyborów?
W debacie publicznej istnieje pojęcie manipulowania granicami okręgów w celu uzyskania przewagi wyborczej.
W politologii zjawisko to określa się mianem gerrymanderingu.
Sam fakt zmiany granic okręgów wyborczych nie jest jednak dowodem takiej praktyki.
W Obornikach Śląskich dysponujemy dokumentami potwierdzającymi zmiany podziału oraz istnienie sporu sądowego.
Nie dysponujemy natomiast dowodami, że celem tych zmian było zapewnienie korzyści określonemu komitetowi.
Co więcej, NSA oddalił skargę na postanowienie z 28 grudnia 2023 roku.
Nie można więc pomijać stanowiska sądu ani przedstawiać zakwestionowanych przez wyborców granic jako prawomocnie uznanych za nielegalne.
Jednocześnie nie należy mylić dwóch odrębnych ocen.
Pierwsza dotyczy zgodności decyzji z prawem.
Druga — przejrzystości procesu, dostępności danych i możliwości zrozumienia przez mieszkańców, dlaczego przyjęto właśnie taki podział.
O ile o pierwszej wypowiedział się sąd, o tyle druga pozostaje zasadnym przedmiotem kontroli dziennikarskiej.
Dokumenty są jawne. A uzasadnienie dla mieszkańców?
Sprawa Obornik Śląskich pokazuje jeszcze jeden problem.
Dla prawnika postanowienie komisarza i jego załącznik są dokumentami pozwalającymi ustalić obowiązujące granice.
Dla zwykłego mieszkańca wykaz kilkudziesięciu ulic może być trudny do porównania z wcześniejszą wersją.
Czytelnik nie musi pamiętać, do jakiego okręgu przypisana była jego ulica cztery lata wcześniej.
Nie musi również samodzielnie odszukiwać dwóch aktów prawnych z końca grudnia, aby zauważyć, że przeniesiono określony odcinek ulicy Trzebnickiej.
Dlatego przejrzystość wyborów powinna oznaczać nie tylko formalną publikację decyzji, ale również możliwie czytelne przedstawianie ich skutków.
Na przykład poprzez tabelę wskazującą, jakie ulice zmieniły przynależność do okręgów, ilu mieszkańców dotyczą zmiany i jakie przepisy uzasadniają ich wprowadzenie.
Nie jest to zarzut, że gmina lub komisarz miały obowiązek sporządzenia dokładnie takiego opracowania.
To postulat większej czytelności procesu, który dotyczy podstaw lokalnej demokracji.
Siedem pytań po analizie dokumentów
Po przejrzeniu dostępnych aktów i orzeczeń pozostają pytania wymagające dalszej odpowiedzi.
Pierwsze: jakie konkretne przesłanki doprowadziły do wydania drugiego postanowienia zaledwie dziewięć dni po pierwszym?
Drugie: ile osób zamieszkiwało obszary, których przypisanie do okręgów zmieniło się w grudniu 2023 roku?
Trzecie: jaka była liczba mieszkańców każdego z piętnastu okręgów przed zmianą i po zmianie?
Czwarte: jakie dane demograficzne oraz administracyjne wykorzystał komisarz wyborczy?
Piąte: czy w dokumentacji znajdują się propozycje alternatywnego podziału i wyjaśnienia, dlaczego ich nie przyjęto?
Szóste: czy istnieją zestawienia pozwalające porównać obowiązujące granice z tymi z 2014 i 2018 roku bez konieczności ręcznego analizowania wszystkich ulic?
Siódme: w jaki sposób mieszkańcy byli informowani o praktycznych konsekwencjach zmian?
Odpowiedzi pozwolą przejść od porównania aktów prawnych do pełnej analizy historycznej i demograficznej.
Najpierw granice. Potem głosy. Na końcu mandaty
Dotychczasowa „Anatomia wyborów” pokazała, że w Obornikach Śląskich 40,38 proc. ważnych głosów oddanych na kandydatów jednego komitetu przełożyło się na 66,67 proc. mandatów.
Teraz ustaliliśmy, że przed tym głosowaniem granice okręgów były przedmiotem kolejnych decyzji komisarza wyborczego, a następnie kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.
To dwa elementy tego samego mechanizmu wyborczego.
Najpierw określa się granice okręgów i przypisuje do nich mieszkańców.
Później komitety wystawiają kandydatów, a wyborcy podejmują decyzję.
Dopiero na końcu głosy zamieniają się w mandaty.
W Obornikach Śląskich sąd nie uwzględnił skargi na ostateczny grudniowy podział.
To istotny fakt, którego nie wolno przemilczeć.
Ale równie istotne jest to, że mieszkańcy powinni mieć możliwość zrozumienia, dlaczego ich ulica znajduje się w określonym okręgu, kto o tym zdecydował i na podstawie jakich danych.
Bo wybory nie zaczynają się w dniu głosowania.
Zaczynają się znacznie wcześniej — od zasad wyznaczających obszar, w którym każdy głos będzie liczony.
A granice okręgów wyborczych, podobnie jak wyniki głosowania, muszą wytrzymywać publiczną kontrolę.







