Dzisiaj Uraz jest niewielką miejscowością w gminie Oborniki Śląskie. Jednak jeszcze w pierwszych miesiącach po zakończeniu II wojny światowej w polskich dokumentach urzędowych pojawia się jako miasto, działa tam „Zarząd Miejski”, a korespondencję podpisuje burmistrz. Kilka tygodni później Uraz występuje już jako gmina wiejska. Kiedy i na jakiej podstawie stracił status miasta? Odpowiedzi na to pytanie nie udało się znaleźć nawet podczas kwerendy Archiwum Państwowego we Wrocławiu.
Historia niewielkich miejscowości bardzo często ginie nie dlatego, że nic się w nich nie wydarzyło, lecz dlatego, że dokumenty zostały rozproszone pomiędzy archiwa, urzędy i zespoły akt. W przypadku Urazu dochodzi jeszcze jedna zagadka: wiadomo, że miejscowość przez stulecia miała miejski charakter, ale znacznie trudniej odpowiedzieć na pozornie proste pytanie — kiedy właściwie przestała być miastem?
Odpowiedzi postanowił poszukać radny Marek Mańczak, który wraz z innymi osobami zainteresowanymi historią Urazu gromadzi materiały dotyczące miejscowości. W marcu 2026 roku zwrócił się do Archiwum Państwowego we Wrocławiu o odnalezienie dokumentów dotyczących utraty przez Uraz praw miejskich.
Kwerenda trwała kilka miesięcy.
Jej wynik jest zaskakujący.
Archiwum nie znalazło aktu odbierającego prawa miejskie
Archiwum Państwowe przeszukało dokumentację kilku powojennych instytucji administracyjnych, między innymi Urzędu Wojewódzkiego Wrocławskiego, Starostwa Powiatowego w Wołowie oraz Powiatowej Rady Narodowej.
Nie odnaleziono jednak decyzji administracyjnej, uchwały, rozporządzenia, postanowienia ani innego aktu, który jednoznacznie wskazywałby datę oraz podstawę prawną utraty praw miejskich przez Uraz.
To bardzo istotne zastrzeżenie.
Nie oznacza ono, że Uraz praw miejskich formalnie nigdy nie utracił. Nie oznacza również, że odpowiedni dokument nigdy nie istniał. Mógł się nie zachować, znajdować się w innym zespole akt albo zmiana mogła być elementem szerszej reorganizacji administracyjnej.
Archiwum znalazło jednak coś innego.
Dokumenty wskazujące, że w 1945 roku Uraz był lub mógł być nadal traktowany jako miasto.
I tutaj zaczyna się właściwa zagadka.
Czerwiec 1945: Uraz wśród miast
W pierwszym numerze „Biuletynu Urzędu Generalnego Pełnomocnika dla Ziem Odzyskanych”, wydanym 19 czerwca 1945 roku, zamieszczono obwieszczenie dotyczące polskich nazw miejscowości na Dolnym Śląsku.
W części dotyczącej obwodu wołowskiego znajduje się wyraźny nagłówek:
„Miasta”.
Pod nim wymieniono:
Uraz, Brzeg Dolny, Chobień, Ścinawę, Wińsko i Wołów.
To ważny dokument, ale należy czytać go ostrożnie. Nie jest to akt nadający Urazowi prawa miejskie. Pokazuje jednak, że w połowie 1945 roku administracja państwowa klasyfikowała Uraz wśród miast.
Jeszcze ciekawiej robi się w kolejnych dokumentach.
„Zarząd Miejski i Urząd Gminy Uraz”
Na zachowanej korespondencji z 30 lipca 1945 roku widnieje nagłówek:
„Zarząd Miejski i Urząd Gminy Uraz”.
Pismo skierowane jest do Starostwa w Wołowie, a dotyczy przekazania danych personalnych sołtysów.
Pod dokumentem widnieje podpis:
„Burmistrz”.
Podobny dokument pojawia się również w sierpniu 1945 roku. Tym razem urząd w Urazie przesyła dane osobowe sołtysów oraz ich zastępców. Do pisma dołączono aż 20 załączników.
To pokazuje, że Uraz był wówczas nie tylko miejscowością, lecz również istotnym ośrodkiem administracyjnym dla otaczającego go terenu.
Jednocześnie sam nagłówek dokumentu jest niezwykle interesujący.
Nie napisano wyłącznie „Zarząd Miejski”.
Napisano:
„Zarząd Miejski i Urząd Gminy Uraz”.
Może to wskazywać na funkcjonowanie wspólnego aparatu administracyjnego miasta i gminy wiejskiej albo na okres przejściowy, w którym nowe struktury państwowe dopiero porządkowały organizację terenu.
Na obecnym etapie nie można jeszcze przesądzić, które wyjaśnienie jest właściwe.
Wójt, który podpisuje się jako burmistrz
Kolejny dokument przynosi następną zagadkę.
W wykazie władz samorządowych powiatu wołowskiego Uraz występuje jako gmina, a Grzegorz Tomaszczuk figuruje przy niej jako wójt. Data jego nominacji to 5 maja 1945 roku.
Tymczasem późniejszą korespondencję „Zarządu Miejskiego i Urzędu Gminy Uraz” podpisuje G. Tomaszczuk jako:
burmistrz.
Jeżeli mamy do czynienia z tą samą osobą — a wszystko na to wskazuje — jeden człowiek występuje w dokumentach raz jako wójt, a innym razem jako burmistrz.
Czy był to wynik szybko zmieniających się struktur administracyjnych?
Czy Tomaszczuk kierował jednocześnie miastem i otaczającą je gminą?
Czy używano jeszcze przedwojennej albo przejściowej terminologii?
Na razie nie znamy odpowiedzi.
1 sierpnia sytuacja wygląda już inaczej
Najbardziej wymowny jest dokument Pełnomocnika Rządu RP w Wołowie z 1 sierpnia 1945 roku.
Informuje on, że powiat wołowski został podzielony administracyjnie na:
14 gmin wiejskich i dwie gminy miejskie.
Wśród gmin wiejskich znajduje się:
Uraz.
Natomiast jako gminy miejskie wymieniono jedynie Wołów i Ścinawę.
Jeżeli zestawimy ten dokument z wcześniejszym czerwcowym wykazem miast, otrzymujemy bardzo krótki i niezwykle interesujący okres.
W czerwcu Uraz znajduje się jeszcze wśród miast.
Na przełomie lipca i sierpnia działa „Zarząd Miejski i Urząd Gminy Uraz”, a dokumenty podpisuje burmistrz.
Jednocześnie 1 sierpnia Uraz figuruje już w administracyjnym zestawieniu jako gmina wiejska.
Co wydarzyło się pomiędzy tymi dokumentami?
Tego właśnie nadal nie wiemy.
A potem pojawia się informacja o „likwidacji gminy Uraz”
Wśród odnalezionych materiałów znajduje się jeszcze jeden szczególnie interesujący dokument.
Na podaniu skierowanym do władz znajduje się odręczna urzędowa adnotacja:
„Ze względu na likwidację gm. Uraz, wobec tego sprawa nieaktualna”.
To kolejny etap tej historii.
Najpierw mamy więc Uraz wymieniany jako miasto.
Następnie gminę wiejską Uraz.
Później pojawia się informacja o jej likwidacji.
W dokumentach z kolejnego okresu Uraz występuje już jako gromada znajdująca się na terenie gminy Brzeg Dolny.
Nie mamy więc jednej prostej historii „odebrania praw miejskich”.
Mamy proces stopniowego zanikania samodzielności administracyjnej Urazu.
Historia zapisana między wierszami urzędowych dokumentów
Właśnie dlatego zgromadzone materiały są interesujące nie tylko dla regionalistów.
Pokazują pierwsze miesiące funkcjonowania polskiej administracji na Dolnym Śląsku — okres, w którym zmieniały się granice, nazwy miejscowości, struktury urzędów, ludność i zasady zarządzania terenami przejętymi po zakończeniu wojny.
Uraz znalazł się dokładnie w środku tego procesu.
Z zachowanych dokumentów można dziś zbudować następującą sekwencję:
w maju 1945 roku działa gmina Uraz;
w czerwcu Uraz znajduje się w urzędowym wykazie miast;
latem działa „Zarząd Miejski i Urząd Gminy Uraz”;
1 sierpnia miejscowość figuruje już wśród gmin wiejskich;
później pojawia się informacja o likwidacji gminy;
ostatecznie Uraz staje się gromadą, a później miejscowością pozbawioną samodzielności administracyjnej, jaką posiadał wcześniej.
Brakuje jednak najważniejszego ogniwa:
dokumentu pokazującego dokładnie, kiedy i na jakiej podstawie prawnej Uraz przestał być miastem.
To dopiero początek
Historia Urazu nie kończy się na pytaniu o prawa miejskie.
Z dokumentów, które udało się odnaleźć, można próbować odtworzyć dawną gminę, jej miejscowości, sołtysów, pierwszych polskich urzędników, strukturę ludności, proces zasiedlania oraz kolejne reorganizacje administracyjne.
Dlatego Radio DTR rozpoczyna cykl poświęcony historii Urazu.
Nie chcemy tworzyć legend tam, gdzie brakuje źródeł. Chcemy zestawiać dokumenty, szukać kolejnych materiałów i krok po kroku rekonstruować historię miejscowości, której znaczenie było kiedyś znacznie większe, niż sugeruje jej dzisiejszy status.
A pierwsze pytanie pozostaje otwarte:
kiedy dokładnie Uraz przestał być miastem?
Na razie nawet archiwum nie znalazło dokumentu, który pozwalałby odpowiedzieć na nie nie jedno pytanie. Czytaj dalej Wybraliśmy teksty, które naturalnie prowadzą czytelnika dalej.
LGD „Kocie Góry” bez prezesa. Co dzieje się z organizacją, która ma obsługiwać miliony euro?
Anatomia wyborów: zanim pojawiły się plakaty. W Obornikach Śląskich budżet promocji na 2024 rok był ponad dwa razy większy niż rok wcześniej
Autobus do szkoły, który przyjeżdża ponad godzinę za wcześnie. Czy tak wygląda odpowiedź na potrzeby uczniów?
Autobus zniknął 1 października. Cztery dni później ma wrócić. Presja pokazała, że rozwiązanie było możliwe
Ten temat ma ciąg dalszy