Gmina Zawonia zinwentaryzowała zabytki, zamówiła kolejny czteroletni program opieki nad nimi, finansowała prace konserwatorskie i pozyskała środki na rewitalizację historycznego otoczenia. Dokumenty pokazują konkretne działania samorządu, ale pozostawiają również pytania o ich wzajemne powiązanie, realizację założonych celów i sprawozdawczość. Radio DTR przeanalizowało dokumentację z lat 2018–2026 i zwróciło się do urzędu o szczegółowe wyjaśnienia. Chcemy ustalić, jak funkcjonuje cały system opieki nad zabytkami — od ewidencji, przez planowanie i finansowanie, po rzeczywiste rezultaty.
Dziedzictwo zapisane w 391 pozycjach
Zawonia i okoliczne miejscowości posiadają znacznie więcej historycznych obiektów, niż mogłoby wynikać z pobieżnej obserwacji krajobrazu gminy.
To nie tylko kościoły, pałace i dawne parki. To również historyczne układy wsi, zabudowania mieszkalne i gospodarcze, kapliczki, miejsca pochówku oraz stanowiska archeologiczne.
11 stycznia 2023 roku wójt Zawoni Agnieszka Wersta wydała zarządzenie nr 5/2023 w sprawie przyjęcia Gminnej Ewidencji Zabytków.
Dokument obejmuje cztery wykazy, w których znalazło się łącznie 391 pozycji.
Największą grupę stanowi 208 stanowisk archeologicznych. Kolejne 153 pozycje dotyczą zabytków nieruchomych. Wykaz obejmuje również 28 historycznych układów przestrzennych oraz dwa obiekty małej architektury.
Nie oznacza to 391 odrębnych nieruchomości. Poszczególne obiekty i obszary mogą się pokrywać, a stanowiska archeologiczne stanowią inną kategorię dziedzictwa niż zabytkowe budynki.
Ewidencja pozwala jednak zobaczyć skalę historycznych zasobów gminy.
Co więcej, jej przyjęcie nie kończy obowiązków samorządu. W zarządzeniu przewidziano aktualizację zbioru przez włączanie lub wyłączanie obiektów i obszarów z zachowaniem właściwych procedur konserwatorskich.
Powstaje zatem pytanie, jak ewidencja zmieniła się od stycznia 2023 roku.
Czy dodano kolejne obiekty? Czy część wykreślono? Czy prowadzono ocenę zachowania zabytków i weryfikowano dane dotyczące ich lokalizacji?
To ważne szczególnie dla właścicieli nieruchomości, inwestorów i mieszkańców miejscowości, w których zachowały się historyczne układy zabudowy.
Program opieki nad zabytkami. Co zapisano w 2019 roku?
Pierwszy istotny dokument w badanym okresie to uchwała nr VI/35/2019 Rady Gminy Zawonia z 6 marca 2019 roku.
Na jej podstawie przyjęto Program Opieki nad Zabytkami Gminy Zawonia na lata 2018–2021.
Dokument wcześniej uzyskał pozytywną opinię Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, a następnie został opublikowany w wojewódzkim dzienniku urzędowym.
Program zawierał nie tylko opis historycznego dziedzictwa.
Przewidywał również kierunki działania, w tym rozpoznawanie stanu zachowania zabytków, aktualizację danych, promocję lokalnej historii, rozwój turystyki kulturowej i współpracę z właścicielami obiektów.
Istotną częścią dokumentu były zasady monitorowania i oceny realizacji przedsięwzięć.
Wśród proponowanych mierników znalazły się między innymi wydatki na ochronę zabytków, wartość przeprowadzonych prac konserwatorskich, pozyskane środki zewnętrzne i uwzględnianie ochrony dziedzictwa w dokumentach planistycznych.
To szczególnie interesujący fragment.
Program opieki nad zabytkami nie powinien być bowiem wyłącznie katalogiem historycznych budynków ani zbiorem ogólnych deklaracji.
Jego znaczenie polega także na możliwości sprawdzenia, które zadania wykonano i jakie przyniosły rezultaty.
Dlatego w naszej analizie interesuje nas nie tylko istnienie dokumentu, lecz również to, w jaki sposób gmina rozliczyła jego realizację.
Marzec 2022 roku. Gmina zamawia następny program
W dokumentacji urzędowej odnaleźliśmy umowę nr 17/2022/GPI z 16 marca 2022 roku.
Jej przedmiotem było opracowanie Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami na lata 2022–2025 oraz aktualizacja Gminnej Ewidencji Zabytków.
Wykonawcą była firma PROJEKT PIN Patrycja Graba z Trzebnicy.
Wartość umowy wynosiła 9200 złotych.
To ważne ustalenie, ponieważ pokazuje, że po zakończeniu okresu obowiązywania poprzedniego programu gmina podjęła działania zmierzające do przygotowania następnego.
Co więcej, wydatek został wykazany w sprawozdaniu z wykonania budżetu za 2022 rok.
W dokumencie tym zapisano również 3800 złotych przeznaczonych na opracowanie nowych kart adresowych do Gminnej Ewidencji Zabytków.
Łącznie na wymienione usługi dokumentacyjne wydano 13 tysięcy złotych.
Nie są to więc jedynie kwoty zaplanowane w budżecie. Samorząd wykazał je jako wydatki wykonane.
Co zatem powstało w rezultacie tych prac?
Formalne przyjęcie GEZ w styczniu 2023 roku jest udokumentowane. Nadal chcemy jednak ustalić dalszy los drugiego opracowania — programu opieki nad zabytkami na lata 2022–2025.
Czy został ukończony i odebrany? Czy wojewódzki konserwator wydał opinię? Czy projekt trafił pod obrady Rady Gminy? A jeśli tak, jaki był finał procedury?
W publicznie przeszukanych rejestrach nie odnaleźliśmy dokumentów pozwalających odpowiedzieć na wszystkie te pytania.
Nie jest to równoznaczne ze stwierdzeniem, że program nie powstał albo że rada go nie przyjęła.
Właśnie dlatego zwróciliśmy się do urzędu o udostępnienie odpowiedniej dokumentacji.
Dlaczego czteroletni program jest ważny?
Obowiązek sporządzania programów opieki nad zabytkami wynika z art. 87 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
Program przygotowuje wójt, a rada gminy przyjmuje go w drodze uchwały po uzyskaniu opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków.
Dokument obejmuje cztery lata i podlega ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym.
Ustawa przewiduje również obowiązek sporządzania co dwa lata sprawozdań z jego realizacji, przedstawianych radzie gminy.
Dzięki temu możliwe jest nie tylko planowanie, lecz także systematyczne sprawdzanie efektów.
Nie należy jednak mylić programu z Gminną Ewidencją Zabytków.
Ewidencja pozwala ustalić, jakie obiekty znajdują się w zasobie zabytkowym i gdzie są położone.
Program powinien natomiast określać cele i kierunki opieki nad tym dziedzictwem, sposób wykorzystania dostępnych instrumentów oraz mechanizmy oceny realizacji przyjętych zamierzeń.
Samo posiadanie ewidencji nie zastępuje programu. Z kolei brak potwierdzonego aktualnego programu nie oznacza, że zabytki wpisane do rejestru automatycznie tracą ochronę prawną.
Są to odrębne, choć wzajemnie powiązane elementy systemu.
Są pieniądze na konkretne zabytki
Dokumenty budżetowe i uchwały Rady Gminy pokazują, że Zawonia podejmowała działania finansowe związane z ochroną historycznych obiektów.
W sprawozdaniu za 2022 rok wykazano 24 tysiące złotych dotacji na prace remontowe i konserwatorskie przy zabytkach w Złotowie.
W kolejnych latach podejmowano uchwały dotyczące wsparcia prac przy drewnianym kościele św. Józefa Oblubieńca w tej miejscowości.
W 2024 roku przyznano 26 568 złotych na konserwację gontowego dachu. W 2025 roku kolejna uchwała przewidywała 18 300 złotych na konserwację wieży.
To przykłady działań dotyczących konkretnego historycznego obiektu.
Jednak przyznanie dotacji i jej końcowe rozliczenie to dwa różne etapy.
Dlatego chcemy ustalić, jakie prace rzeczywiście wykonano, ile pieniędzy wypłacono oraz czy zadania zostały odebrane i rozliczone zgodnie z przyjętymi zasadami.
Interesuje nas również pełny obraz finansowania zabytków w gminie.
Czy wsparcie otrzymywały inne obiekty? Jakie środki pozyskano z programów rządowych i wojewódzkich? Czy gmina finansowała prace przy własnych nieruchomościach zabytkowych?
Dopiero połączenie tych informacji pozwoli ocenić rzeczywistą skalę działań.
Zabytek nie musi być tylko odrestaurowanym budynkiem
Osobny wątek stanowi wykorzystanie historycznego dziedzictwa do rozwoju życia społecznego.
Przykładem jest przedsięwzięcie związane z dawnym kościołem ewangelickim w Zawoni, wykorzystywanym obecnie na cele kulturalne.
W 2026 roku gmina poinformowała o pozyskaniu 300 tysięcy złotych dofinansowania na projekt rewitalizacji jego otoczenia połączony z programem „Kultura Blisko Ciebie”.
Według informacji samorządu całkowitą wartość projektu określono na 330 tysięcy złotych.
Przedsięwzięcie obejmuje poprawę estetyki i dostępności przestrzeni wokół historycznego obiektu oraz działania społeczne, warsztaty i wydarzenia kulturalne.
To interesujący przykład łączenia dziedzictwa z codziennymi potrzebami mieszkańców.
Ochrona zabytków nie musi przecież oznaczać wyłącznie zabezpieczania historycznych murów.
Może również polegać na nadawaniu dawnym obiektom nowych funkcji, o ile odbywa się to z poszanowaniem ich wartości historycznych.
Warto jednak zbadać, jakie rozwiązania zastosowano w Zawoni, jaki był zakres wymaganych procedur konserwatorskich i jak gmina będzie oceniać rezultaty przedsięwzięcia.
Istotne jest również rozróżnienie pomiędzy pracami bezpośrednio przy zabytku a zagospodarowaniem jego otoczenia.
Nie każda inwestycja realizowana w sąsiedztwie historycznego budynku jest automatycznie pracą konserwatorską.
Nowy plan ogólny. Czy dziedzictwo wpływa na rozwój miejscowości?
31 sierpnia 2026 roku Rada Gminy Zawonia podjęła uchwałę nr XXXIII/174/2026 w sprawie uchwalenia planu ogólnego.
To kolejny ważny element naszej analizy.
W dokumentacji planistycznej gminy uwzględniono dane dotyczące dziedzictwa kulturowego, historycznych układów przestrzennych, zabytkowych parków i stanowisk archeologicznych.
Dlaczego ma to znaczenie?
Ponieważ rozwój zabudowy, lokalizowanie inwestycji i zmiany przeznaczenia terenów mogą oddziaływać na historyczny krajobraz miejscowości.
Zabytek nie zawsze kończy się na ścianach budynku.
Czasami wartość historyczną posiada cały układ przestrzenny wsi, otoczenie dawnego założenia pałacowego albo relacja pomiędzy zabudową a parkiem.
Właśnie dlatego w naszym badaniu chcemy sprawdzić, w jaki sposób informacje z GEZ zostały wykorzystane podczas przygotowywania planu ogólnego.
Czy wszystkie istotne obiekty i obszary zostały uwzględnione? Jakie stanowisko przedstawił wojewódzki konserwator? Czy zmiany przestrzenne mogą wpływać na zachowanie historycznego charakteru poszczególnych miejscowości?
Nie chodzi o przeciwstawianie ochrony zabytków rozwojowi gospodarczemu czy mieszkaniowemu.
Chodzi o ustalenie, jak samorząd godzi te zadania i jakie przyjmuje rozwiązania.
Co wiemy, a czego jeszcze nie wiemy?
Dotychczasowa analiza pozwala potwierdzić kilka istotnych faktów.
Zawonia posiada Gminną Ewidencję Zabytków formalnie przyjętą w styczniu 2023 roku.
W 2019 roku rada uchwaliła program opieki nad zabytkami obejmujący lata 2018–2021.
W marcu 2022 roku zawarto umowę na przygotowanie następnego programu oraz aktualizację ewidencji.
Gmina wykazała wydatki związane z tymi opracowaniami.
Podejmowano również decyzje dotyczące finansowania prac konserwatorskich, a w 2026 roku pozyskano środki na przedsięwzięcie rewitalizacyjne.
Nie mamy natomiast pełnego zestawu dokumentów pozwalających odtworzyć wszystkie kolejne etapy działań programowych.
Dotyczy to przede wszystkim ostatecznego rezultatu zamówienia programu na lata 2022–2025, jego opiniowania, ewentualnego przyjęcia przez radę oraz dokumentów dotyczących okresu rozpoczynającego się w 2026 roku.
Osobnym zagadnieniem pozostają dwuletnie sprawozdania z realizacji programów.
To nie są pytania o intencje władz gminy.
To pytania o dokumentację, chronologię działań oraz sposób monitorowania i rozliczania obowiązków samorządu.
Radio DTR zwróciło się do gminy o wyjaśnienia
Redakcja Radia DTR skierowała do Gminy Zawonia wniosek o udostępnienie informacji publicznej.
Obejmuje on dokumenty dotyczące programów opieki nad zabytkami, Gminnej Ewidencji Zabytków, zamówień i odbiorów opracowań, dotacji, inwestycji oraz sprawozdawczości za lata 2018–2026.
Pytamy również o aktualizowanie ewidencji, stan zabytków należących do gminy, pozyskiwanie środków zewnętrznych oraz sposób uwzględniania ochrony dziedzictwa w planowaniu przestrzennym.
Nie przesądzamy, że brak dokumentu w przeszukanych publicznych rejestrach oznacza jego nieistnienie.
Nie oceniamy też poszczególnych działań wyłącznie na podstawie wartości przyznanych dotacji.
Chcemy poznać cały proces: od rozpoznania potrzeb, przez decyzje administracyjne i finansowanie, aż po wykonanie prac oraz ocenę ich efektów.
Po otrzymaniu odpowiedzi przedstawimy ustalenia wraz ze stanowiskiem urzędu.
Dziedzictwo jest częścią przyszłości gminy
Historyczne obiekty Zawoni i okolicznych miejscowości są świadectwem kolejnych pokoleń, zmian gospodarczych i przemian lokalnych społeczności.
Dawne kościoły, pałace, parki, zabudowania wiejskie i stanowiska archeologiczne opowiadają historię, której nie można ograniczyć do wykazu adresów.
Ich zachowanie wymaga jednak czegoś więcej niż samej identyfikacji.
Potrzebna jest wiedza o stanie obiektów, współpraca z właścicielami, odpowiednie planowanie przestrzenne, dostępne mechanizmy finansowania oraz regularna ocena rezultatów.
Gmina nie musi być właścicielem każdego zabytku, aby odgrywać ważną rolę w tworzeniu warunków sprzyjających jego zachowaniu.
Jednocześnie odpowiedzialność za utrzymanie konkretnego obiektu spoczywa przede wszystkim na jego właścicielu lub posiadaczu, zgodnie z przepisami ustawy.
Właśnie dlatego system opieki nad zabytkami wymaga współpracy wielu podmiotów.
Nasze zasadnicze pytanie brzmi: czy działania Zawoni tworzą spójny, aktualny i możliwy do rozliczenia system opieki nad historycznym dziedzictwem gminy?
Dotychczasowe dokumenty pokazują, że samorząd podejmował konkretne działania.
Teraz chcemy dowiedzieć się, jak zostały one połączone w całość, jakie przyniosły rezultaty i co zaplanowano na następne lata.
Nie chodzi o szukanie winnych.
Chodzi o to, aby mieszkańcy wiedzieli, jakie dziedzictwo posiada ich gmina, co robi się dla jego zachowania i jaką rolę może ono odgrywać w przyszłości Zawoni.
Radio DTR — Samorząd | Dziedzictwo | Finanse publiczne
Wrocław wskakuje na lód. Trzy lodowiska ruszają już 6 listopada. Znamy ceny i atrakcje na otwarcie sezonu
Gdzie się ukryć, gdy nadejdzie zagrożenie? Mieszkańcy powiatu trzebnickiego powinni sprawdzić tę aplikację już dziś
Oborniki Śląskie. Zabytki na papierze, ewidencja wciąż bez potwierdzonego finału. Kto odpowiada za ochronę dziedzictwa gminy?
ZOO Łączna. Weterynarze alarmują premiera, a bilans zwierząt wciąż budzi pytania. Kto rozliczy interwencję?