W szponach cudzych decyzji. Jak człowiek myśli, że wybiera sam

Człowiek lubi wierzyć, że jest panem własnych decyzji. Że kliknął, bo chciał. Kupił, bo potrzebował. Zagłosował, bo przemyślał. Został na platformie, bo miał chwilę wolnego. Uwierzył w wiadomość, bo była wiarygodna. Tyle że współczesny świat coraz rzadziej pyta nas wprost: „czego chcesz?”. Częściej ustawia przed nami potykacze, prowadnice, haczyki i wygodne ścieżki, po których mamy pójść dokładnie tam, gdzie ktoś już wcześniej zaplanował.

Nie trzeba tu teorii spiskowej. Wystarczy psychologia, analiza zachowań, dane, projektowanie interfejsów, marketing, polityczna emocja i zwykłe ludzkie zmęczenie. Od wyłudzaczy internetowych, przez sprzedawców, po wielkie platformy cyfrowe — wszyscy coraz lepiej rozumieją jedno: człowiek nie podejmuje decyzji w próżni. Podejmuje je w otoczeniu, które można zaprojektować.

OECD nazywa część takich mechanizmów „dark commercial patterns”, czyli ciemnymi wzorcami handlowymi. Chodzi o takie projektowanie cyfrowego otoczenia, które podważa samodzielność użytkownika i kieruje go ku decyzjom korzystnym dla firmy, a niekoniecznie dla niego samego.   Amerykańska Federalna Komisja Handlu opisywała podobne praktyki jako rozwiązania, które mogą nakłaniać ludzi do kupowania usług, trudniejszego anulowania subskrypcji, oddawania danych albo akceptowania warunków, których spokojnie czytający człowiek być może nigdy by nie przyjął.  

Najciekawsze — i najbardziej niepokojące — jest to, że mechanizm nie musi wyglądać jak przemoc. Nie ma kajdan, krzyku, pałki ani rozkazu. Jest przycisk większy od drugiego. Jest opcja „zaakceptuj wszystko” widoczna od razu i opcja „ustawienia” ukryta jak skarb templariuszy. Jest licznik czasu. Jest „ostatnia sztuka”. Jest powiadomienie. Jest algorytm, który wie, że jeśli teraz pokaże nam właściwy obrazek, właściwy gniew albo właściwą obietnicę, to jeszcze chwilę zostaniemy.

Właśnie dlatego Unia Europejska w Akcie o usługach cyfrowych wprost zakazała projektowania interfejsów platform w sposób, który oszukuje, manipuluje albo istotnie ogranicza zdolność użytkownika do podejmowania wolnych i świadomych decyzji. Wśród przykładów wskazano między innymi nadmierne eksponowanie jednej opcji, ponawianie próśb mimo wcześniejszego wyboru oraz utrudnianie rezygnacji z usługi w porównaniu z łatwością jej aktywowania.   Komisja Europejska wyjaśnia też, że DSA obejmuje między innymi media społecznościowe, marketplace’y, sklepy z aplikacjami i platformy podróżnicze, czyli miejsca codziennego cyfrowego życia.  

Oszust internetowy działa podobnie, tylko brutalniej. On nie musi mieć wielkiej platformy. Wystarczy mu emocja: strach, pośpiech, wstyd, nadzieja, samotność albo chciwość. „Twoje konto jest zagrożone”. „Dopłać 2,99 zł”. „Twoje dziecko miało wypadek”. „Inwestycja tylko dziś”. „Policjant prowadzi tajną akcję”. To nie jest magia. To jest uderzenie w moment, w którym człowiek przestaje analizować, a zaczyna reagować.

Skala problemu pokazuje, że nie mówimy o drobnej uciążliwości. FBI podało, że raport IC3 za 2025 rok obejmuje ponad milion zgłoszeń podejrzewanych przestępstw internetowych i straty przekraczające 20 miliardów dolarów.   W innym komunikacie FBI wskazało, że oszustwa wykorzystujące kryptowaluty i sztuczną inteligencję należą do najbardziej kosztownych kategorii takich przestępstw.   To nie jest już naiwny e-mail od „księcia z Nigerii”. To przemysł wpływania na decyzję człowieka.

Polityka także nie stoi z boku. Tam również nie chodzi wyłącznie o program, argument i debatę. Chodzi o rytm emocji. O to, by człowiek nie zdążył usiąść z margaritą, kostkami lodu i spokojnie zapytać samego siebie: „dlaczego ja właściwie tak myślę?”. Czy to jest moja decyzja, czy reakcja na strach? Moje przekonanie, czy pożyczony gniew? Moja opinia, czy echo podsunięte przez tych, którzy wiedzą, jaki komunikat najlepiej zadziała na człowieka zmęczonego, zirytowanego albo przestraszonego?

Największe złudzenie polega na tym, że na manipulację podatni są tylko „inni”. Ci mniej uważni. Mniej wykształceni. Mniej inteligentni. To wygodna bajka dla dorosłych. Inteligencja nie wyłącza podatności na presję. Czasem ją tylko lepiej uzasadnia. Człowiek bystry potrafi bardzo sprawnie wytłumaczyć sobie decyzję, którą podjął pod wpływem impulsu. Rozum przychodzi po fakcie i mówi: „spokojnie, ja to wszystko kontrolowałem”. No jasne. Jak kierowca, który poślizg tłumaczył „dynamicznym stylem jazdy”.

Nie chodzi więc o to, że człowiek nie ma wolnej woli. Chodzi o to, że wolna wola coraz częściej działa w przestrzeni zaprojektowanej przez innych. Ktoś układa kolejność informacji. Ktoś decyduje, co zobaczymy jako pierwsze. Ktoś mierzy, kiedy tracimy cierpliwość. Ktoś wie, przy jakim komunikacie klikamy szybciej. Ktoś sprawdza, czy lepiej działa lęk, oburzenie, nagroda, przynależność do grupy, czy poczucie wyjątkowości.

Dlatego najważniejszym pytaniem nie jest dziś: „czy jesteśmy wolni?”. Ważniejsze brzmi: „kto projektuje warunki, w których korzystamy z naszej wolności?”.

Bo decyzja rzadko rodzi się w jednym momencie. Ona dojrzewa w serii drobnych potrąceń. Powiadomienie. Nagłówek. Komentarz. Reklama. Kolor przycisku. Sugestia znajomego. Filmik obejrzany do połowy. Drugi filmik już cały. Trzeci już nie dlatego, że chcieliśmy, tylko dlatego, że platforma wie, kiedy podać następny kęs. Cyfrowa taca krąży, a my mówimy: „jeszcze tylko chwilę”.

Może więc warto czasem naprawdę usiąść spokojnie. Bez telefonu. Bez powiadomień. Bez cudzej pilności. Z tą symboliczną margaritą, lodem w szklance i jednym niewygodnym pytaniem: które moje ostatnie decyzje były naprawdę moje?

A potem drugie, jeszcze trudniejsze: kto zarobił na tym, że podjąłem je właśnie tak?