Miasta płacą za cudze długi

Ponad 6,3 mld zł długu wobec miast na prawach powiatu. Tyle pokazują dane Krajowego Rejestru Długów przekazane Serwisowi Samorządowemu PAP. Ale za tą kwotą nie kryje się wyłącznie nieopłacony czynsz, mandat czy rachunek za wodę. Największy ciężar tej historii leży gdzie indziej: w alimentach, których ktoś nie zapłacił dziecku, więc pieniądze musiała wypłacić gmina.

Czy mieszkańcy naprawdę są winni miastom ponad 6 mld zł?

Ponad 253 tysiące dłużników. Sześćdziesiąt sześć miast na prawach powiatu. Łącznie ponad 6,3 mld zł zadłużenia wobec samorządów.

Takie dane Krajowy Rejestr Długów przekazał Serwisowi Samorządowemu PAP. Na pierwszy rzut oka brzmi to jak klasyczna historia o mieszkańcach, którzy nie płacą miastom. Ot, zaległości, wezwania, rejestry, księgowość i windykacja.

Ale to tylko pierwsza warstwa.

Bo gdy zajrzeć głębiej, okazuje się, że ten dług nie jest zwykłym samorządowym niedoborem. To nie jest tylko brak pieniędzy w miejskiej kasie. To zapis konkretnych ludzkich sytuacji: niepłaconych alimentów, zaległych czynszów, mandatów za jazdę bez biletu, rachunków za wodę, opłat za śmieci, a nawet kar za nieoddane książki z biblioteki. Samorządowy katalog codzienności. Taki administracyjny paragon za społeczne pęknięcia.

Największe średnie zadłużenie wobec miasta wskazano w Płocku — 72 043 zł na osobę zadłużoną. Dalej znalazły się Włocławek — 69 819 zł oraz Ostrołęka — 66 479 zł. Pod względem łącznej kwoty długu prowadzi Warszawa, gdzie ponad 33 tys. mieszkańców zalega miastu łącznie ponad 617 mln zł. Za nią są Łódź z kwotą 541 mln zł oraz Kraków z zadłużeniem mieszkańców na poziomie 333,3 mln zł.

I tu zaczyna się najważniejsze pytanie: czy to naprawdę jest dług mieszkańców wobec miasta, czy raczej dług wobec państwa, dzieci, wspólnoty i elementarnej odpowiedzialności?

Czy „średni dług na mieszkańca” może wprowadzać w błąd?

Może. I to bardzo.

W przekazie pojawia się sformułowanie, że średni dług wynosi 24,8 tys. zł „na mieszkańca”. Ale z samych danych wynika, że chodzi o średnią przypadającą na dłużnika, a nie na każdego mieszkańca danego miasta.

Rachunek jest prosty: ponad 6,3 mld zł podzielone przez ponad 253 tys. dłużników daje właśnie około 24,8–24,9 tys. zł. Gdyby tę kwotę liczyć na wszystkich mieszkańców 66 miast na prawach powiatu, wynik byłby zupełnie inny.

To nie jest drobiazg językowy. To jest różnica między uczciwym opisem danych a nagłówkiem, który może straszyć bardziej niż komornik z dzwonkiem o szóstej rano.

Dlatego precyzyjniej należy pisać: średni dług na osobę zadłużoną albo średni dług jednego dłużnika. Nie: średni dług każdego mieszkańca.

Bo nie każdy mieszkaniec Płocka ma 72 tys. zł długu wobec miasta. To byłaby teza tak efektowna, jak i fałszywa. A efektownych fałszów mamy w przestrzeni publicznej już tyle, że można by nimi ocieplić niejeden urząd.

Co jest głównym źródłem zaległości?

KRD wskazuje, że główną przyczyną zaległości mieszkańców wobec miast na prawach powiatu są zaległe alimenty. Mechanizm jest prosty, choć społecznie bardzo bolesny.

Jeżeli jeden z rodziców nie płaci zasądzonych alimentów, a egzekucja jest bezskuteczna, osoba uprawniona może otrzymywać świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego. W praktyce oznacza to, że pieniądze wypłaca gmina. Potem dłużnik ma obowiązek oddać je samorządowi.

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wyjaśnia, że Fundusz Alimentacyjny wspiera osoby uprawnione do alimentów od rodziców, które nie otrzymują ich z powodu bezskuteczności egzekucji. Dotyczy to m.in. dzieci do ukończenia 18. roku życia, osób uczących się do 25. roku życia oraz osób z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Od 1 października 2024 r. maksymalna kwota świadczenia została podniesiona do 1000 zł miesięcznie.

I dopiero w tym miejscu liczby zaczynają mówić pełnym głosem.

Bo formalnie widzimy dług wobec gminy. Ale źródłowo często widzimy pieniądze, których nie dostało dziecko.

To bardzo ważne. Samorząd nie staje się wierzycielem dlatego, że zapragnął powiększyć tabelkę należności. Staje się nim dlatego, że wcześniej ktoś inny nie wywiązał się z obowiązku alimentacyjnego.

Kto naprawdę płaci za niepłacone alimenty?

Najpierw płaci dziecko.

Potem płaci rodzic, który zostaje sam z codziennymi wydatkami.

Potem płaci gmina, czyli wspólna kasa.

A na końcu płacą mieszkańcy, choć często nie wiedzą, że w ogóle uczestniczą w tym mechanizmie.

To jest właśnie najbardziej niewygodna część tej historii. Bo w debacie publicznej dług alimentacyjny bywa sprowadzany do prywatnego konfliktu między dorosłymi. Tymczasem po stronie skutków mamy publiczny system wsparcia, samorządową administrację, koszty obsługi, egzekucję, windykację i należności, które często latami wiszą w księgach.

KRD w osobnym materiale z maja 2026 r. podał, że w rejestrze znajduje się 270,7 tys. dłużników alimentacyjnych. Mężczyźni stanowią 93 proc. tej grupy i odpowiadają za 96 proc. łącznej kwoty zaległości alimentacyjnych. Łączna kwota tych zaległości wynosi 15,85 mld zł.

To już nie jest margines. To jest systemowy problem odpowiedzialności.

I tak, trzeba odróżniać ludzi, którzy wpadli w biedę, chorobę, utratę pracy, dramat życiowy albo spiralę zobowiązań, od tych, którzy po prostu nie płacą, bo nauczyli się nie płacić. Ale w alimentach stawka jest inna. Tam wierzycielem moralnym nie jest urząd. Tam pierwszym wierzycielem jest dziecko.

Czy samorządy są tylko pośrednikiem problemu?

Nie do końca.

Samorząd wypłaca świadczenie, prowadzi dokumentację, obsługuje procedury, podejmuje czynności wobec dłużnika, może przekazywać dane do biura informacji gospodarczej. A potem czeka na zwrot pieniędzy. Czasem długo. Czasem bardzo długo.

Wpis do KRD nie jest automatyczny. Żeby konsument trafił do biura informacji gospodarczej, muszą być spełnione określone warunki: zadłużenie wobec danego wierzyciela musi wynosić co najmniej 200 zł, opóźnienie musi trwać minimum 30 dni, a dłużnik musi otrzymać zawiadomienie o zamiarze przekazania danych do BIG. W przypadku przedsiębiorcy próg wynosi 500 zł.

To oznacza, że liczby z KRD nie muszą pokazywać całego zjawiska. Pokazują to, co zostało zgłoszone do rejestru. A to już zależy od praktyki konkretnego wierzyciela, procedur w danej jednostce, aktywności urzędu i decyzji, jak intensywnie korzysta się z narzędzi odzyskiwania należności.

Innymi słowy: dane są mocne, ale nie są pełną fotografią całego długu publicznego. Raczej zdjęciem wykonanym przez konkretne okno.

Dlaczego Warszawa, Łódź i Kraków mają najwyższe kwoty?

Bo skala robi swoje.

Warszawa ma największą łączną kwotę zadłużenia — ponad 617 mln zł. Łódź ma 541 mln zł, Kraków 333,3 mln zł. Ale pod względem liczby dłużników prowadzi Łódź — 43 315 osób. Dalej są Warszawa — 32 194 osoby oraz Poznań — 25 193 osoby.

To pokazuje dwie różne rzeczy.

Łączna kwota długu mówi o obciążeniu budżetu i skali problemu w mieście. Średni dług na osobę zadłużoną pokazuje natomiast, czy zaległości są rozproszone, czy koncentrują się wśród osób z bardzo wysokimi zobowiązaniami.

Dlatego Płock, Włocławek i Ostrołęka są interesujące nie dlatego, że mają największą liczbę dłużników, lecz dlatego, że średnia kwota na zadłużoną osobę jest tam wyjątkowo wysoka.

To powinno uruchomić pytania lokalne: czy chodzi o alimenty? Czy o mieszkania komunalne? Czy o stare, narastające zobowiązania? Czy o kilka dużych spraw, które podbijają średnią? Bez tej wiedzy sam ranking jest atrakcyjny, ale niepełny.

Czy dług wobec miasta to tylko problem finansowy?

Nie. To także problem organizacyjny i polityczny.

Bo z jednej strony samorządy słyszą, że mają być bliżej mieszkańców, mają prowadzić politykę społeczną, utrzymywać mieszkania komunalne, finansować komunikację, odbierać odpady, dostarczać wodę, wspierać rodziny, remontować zasoby i reagować na kryzysy.

Z drugiej strony część należności nie wraca.

A potem w budżecie pojawia się znajoma melodia: brakuje pieniędzy. Brakuje na remont. Brakuje na lokal komunalny. Brakuje na opiekę. Brakuje na wkład własny. Brakuje na inwestycje.

Oczywiście nie można całej kondycji finansowej miast tłumaczyć długami mieszkańców. Byłoby to publicystyczne lenistwo w wersji „kopiuj-wklej z tabelki”. Ale nie można też udawać, że 6,3 mld zł to tylko zapis księgowy bez znaczenia.

Bo pieniądze, które nie wracają, nie znikają w próżni. One zostawiają ślad. W budżecie, w polityce społecznej, w decyzjach urzędników i w życiu ludzi, którym pomoc miała być udzielona szybciej, lepiej, pełniej.

Czy państwo dobrze finansuje zadania, które zleca samorządom?

Tu pojawia się jeszcze jeden kontekst.

W kwietniu 2026 r. Serwis Samorządowy PAP opisywał szacunki Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego dotyczące finansowania zadań zleconych. Według tych danych różnica między dotacjami a faktycznymi wydatkami samorządów na wybrane zadania może wynosić około 2,1 mld zł. W miastach na prawach powiatu najwyższe dopłaty w badanym zakresie dotyczyły świadczeń rodzinnych i funduszu alimentacyjnego — oszacowano je na 249 mln zł.

To ważne, bo pokazuje, że problem alimentów i samorządowych należności nie jest wyłącznie sprawą „niesolidnych mieszkańców”. Jest też częścią większego sporu o to, kto naprawdę finansuje zadania publiczne.

Państwo tworzy mechanizm. Samorząd go obsługuje. Mieszkańcy widzą urząd. A urząd często widzi niedoszacowane zadanie, trudne należności i społeczne pretensje.

W tej układance wszyscy mają coś do powiedzenia. Tylko dziecko, które nie dostało alimentów, zwykle mówi najciszej.

Jakie pytania powinny paść do miast?

Ten temat warto przenieść na poziom lokalny. Nie tylko przepisać ranking, ale zapytać konkretne miasta o własne liczby.

Najważniejsze pytania są proste:

Ile wynosi całkowite zadłużenie mieszkańców wobec miasta?

Jaka część tej kwoty dotyczy Funduszu Alimentacyjnego?

Ile dotyczy czynszów w lokalach komunalnych?

Ile stanowią opłaty za odpady, wodę, komunikację, mandaty i inne należności?

Ile należności ma więcej niż 5 lat?

Jaka część długu jest realnie odzyskiwana każdego roku?

Czy miasto tworzy odpisy aktualizujące należności, czyli uznaje część długu za trudną do odzyskania?

Czy wszyscy kwalifikujący się dłużnicy są zgłaszani do KRD, czy tylko część?

I wreszcie: czy radni regularnie dostają informację o skali tych zaległości, czy temat pojawia się dopiero wtedy, gdy ktoś z zewnątrz opublikuje ranking?

Bo jeśli samorząd potrafi godzinami debatować o promocji, festynach i wstęgach do przecięcia, to powinien też umieć rozmawiać o pieniądzach, które nie wracają. Wstęga przecięta, faktura opłacona, dziecko czeka dalej — taki trochę mniej fotogeniczny obraz polityki lokalnej.

Co z tego wynika dla mieszkańców?

Po pierwsze, dług wobec miasta nie jest abstrakcją. To nie jest „czyjś problem z urzędem”. To problem wspólnej kasy.

Po drugie, alimenty nie są prywatną przysługą ani opcjonalnym przelewem „jak się uda”. Są obowiązkiem. Gdy nie są płacone, system publiczny próbuje łatać dziurę, ale tej dziury nigdy nie łata bezkosztowo.

Po trzecie, samorządy powinny mówić o tych danych otwarcie. Nie po to, by urządzać pokaz wstydu, ale po to, by mieszkańcy wiedzieli, jaka część lokalnych finansów jest zamrożona w należnościach, których często nie można szybko odzyskać.

I po czwarte: trzeba bardzo uważać na język. „Mieszkańcy są winni miastom” brzmi szeroko. Ale w rzeczywistości chodzi o określoną grupę dłużników. Uczciwi mieszkańcy nie powinni być wrzucani do jednego worka z tymi, którzy latami nie regulują zobowiązań.

Kto zostaje z rachunkiem?

Na końcu tej historii zostaje rachunek. Nie jeden, ale kilka.

Rachunek dziecka, które nie dostało alimentów.

Rachunek samotnego rodzica, który musiał iść po pomoc.

Rachunek gminy, która wypłaciła świadczenie.

Rachunek urzędu, który próbuje odzyskać pieniądze.

Rachunek mieszkańców, którym mówi się, że samorząd musi oszczędzać.

I rachunek polityczny, którego najczęściej nikt nie chce pokazać w całości.

Bo łatwo powiedzieć: „miasta mają ponad 6,3 mld zł należności od mieszkańców”. Trudniej zapytać, dlaczego przez lata pozwalamy, by obowiązki jednych ludzi przechodziły na dzieci, gminy i wspólnotę.

A najtrudniej powiedzieć wprost: dług alimentacyjny nie zaczyna się w księgowości. Zaczyna się tam, gdzie dorosły człowiek przestaje płacić za własną odpowiedzialność.

Źródła informacji: Serwis Samorządowy PAP, Krajowy Rejestr Długów, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, materiały dotyczące zasad wpisu do biur informacji gospodarczej.