11 listopada Polska mieści się na sztandarach, w przemówieniach i w kadrach przygotowanych do publikacji. Jest biało-czerwona, odświętna, chwilami wzruszająca. Chwilami tak głośna, że trudno usłyszeć, co właściwie mamy sobie do powiedzenia.
A przecież o patriotyzmie najwięcej mówi to, co robimy, kiedy uroczystość się kończy. Gdy trzeba zapłacić pracownikowi, przyznać rację przeciwnikowi, sprostować własne kłamstwo albo uszanować człowieka, którego sposób życia nam się nie podoba.
Flaga jest ważnym symbolem. Nie jest jednak świadectwem moralności wystawianym na okaziciela.
Można mieć ją na balkonie i pogardę dla sąsiada. Można pięknie mówić o narodowej wspólnocie, a następnego dnia dzielić obywateli na prawdziwych, podejrzanych i tolerowanych warunkowo. Można przy każdej okazji powoływać się na ojczyznę, a traktować państwo jak magazyn stanowisk dla swoich.
Patriotyczny PR ma tę wygodną właściwość, że dobrze wychodzi na zdjęciach. Przyzwoitość gorzej. Rzadko ma scenę, reflektory i dział promocji.
Ojczyzna z prawem wstępu
Najbardziej niepokoi mnie patriotyzm, który zaczyna od sprawdzania cudzych uprawnień do Polski.
Ktoś głosuje inaczej — podejrzany. Ktoś inaczej wierzy albo nie wierzy — do wyjaśnienia. Ktoś protestuje — zapewne szkodzi. Ktoś pyta o publiczne pieniądze — psuje atmosferę narodowej zgody.
W takim myśleniu ojczyzna staje się klubem z selekcją przy wejściu. O przynależności rozstrzyga samozwańczy ochroniarz, przekonany, że skoro najgłośniej woła „Polska”, to dostał do niej klucze.
Tymczasem miłość do kraju nie daje prawa własności do jego mieszkańców.
Można pielęgnować tradycję, wiarę, język i historyczną pamięć. Można przekonywać innych do swoich wartości. Jednak między przekonywaniem a podporządkowywaniem biegnie granica, której nie unieważniają ani liczebność grupy, ani siła jej przekonania o własnej słuszności.
Chęć zwycięstwa w demokratycznym sporze jest zrozumiała. Chęć urządzenia państwa tak, żeby inni już nigdy nie mogli zwyciężyć, oznacza coś zupełnie innego.
Wolność wymaga umiejętności
Odzyskana niepodległość pozwala wspólnocie decydować o sobie. Pozostaje pytanie: jak ta wspólnota traktuje ludzi, którzy ją tworzą?
Bo wolność można mieć i nie umieć z niej korzystać. Można pomylić ją z bezkarnością, odpowiedzialność uznać za szykanę, a każdą krytykę własnego zachowania ogłosić zamachem na swobodę wypowiedzi.
Mam prawo mówić. Inni mają prawo sprawdzać moje słowa, podważać argumenty i wytykać nieuczciwość. Wolność wypowiedzi nie zapewnia oklasków ani zwolnienia z odpowiedzi na niewygodne pytania.
Podobnie z zasadą, że to, co nie jest zabronione, jest dozwolone. Dla obywatela to fundamentalna ochrona przed arbitralną ingerencją władzy. Byłoby jednak ponuro, gdybyśmy zrobili z niej cały kodeks przyzwoitego człowieka.
Czy naprawdę jedynym powodem, żeby nie skrzywdzić drugiej osoby, ma być obawa przed paragrafem?
Można zachować się podle, nie trafiając przed sąd. Można wykorzystać cudzą słabość, złamać zaufanie, celowo przemilczeć istotny fakt. Brak kary nie przemienia takiego postępowania w cnotę. Prawo wyznacza granice przymusu i odpowiedzialności prawnej. Nie zastępuje sumienia.
Kłamstwo we flagowych barwach
Trzeba przy tym uważać na łatwe zdania. Nie jest prawdą, że każde kłamstwo jest prawnie zabronione, a każda manipulacja pozostaje bez sankcji. Znaczenie mają okoliczności i konkretne zachowanie. Moralna ocena nie pokrywa się automatycznie z odpowiedzialnością prawną.
Dla życia publicznego problem zaczyna się jednak dużo wcześniej niż na sali sądowej.
Zaczyna się wtedy, gdy ktoś świadomie podaje półprawdę, żeby wyprodukować całą nienawiść. Gdy wycina z wypowiedzi jedno zdanie, usuwa kontekst i puszcza je w obieg jako dowód cudzej zdrady. Gdy wie, że informacja jest fałszywa, ale uznaje, że skoro służy „naszej sprawie”, można ją jeszcze trochę rozpowszechniać.
Potem przychodzi wygodne usprawiedliwienie: wszyscy tak robią.
Otóż nawet gdyby wszyscy tak robili, nadal byłoby to nieuczciwe.
Patriotyzm powinien zobowiązywać do większej troski o wspólną rozmowę. Tymczasem bywa używany jako przepustka do jej zatruwania. Wystarczy przypiąć narodowy symbol do oszczerstwa i już oczekuje się, że odbiorca zasalutuje, zamiast zapytać o dowody.
Kłamstwo owinięte we flagę pozostaje kłamstwem. Dodatkowo brudzi flagę.
Demokracja ma prawo się bronić
Tolerancja wystawia nas na trudną próbę. Łatwo ją deklarować wobec ludzi sympatycznych, zgodnych i podobnych do nas. Jej rzeczywista wartość ujawnia się wtedy, gdy trzeba uznać prawa kogoś, z kim głęboko się nie zgadzamy.
Demokracja musi pomieścić ostry spór, niewygodne poglądy, krytykę władzy i kontestowanie obyczajów. Także wypowiedzi niemądre, drażniące czy niesprawiedliwe nie stają się z tego powodu automatycznie podstawą do zakazu.
Ale tolerancja nie zobowiązuje społeczeństwa do bezczynnego oglądania, jak ktoś zastrasza innych, stosuje przemoc albo próbuje odebrać części obywateli równe prawa.
Nie można żądać dla siebie pełnej swobody, a pozostałym wyznaczać miejsca według własnego uznania. To już projekt dominacji.
Demokracja, która nie potrafi chronić warunków wspólnego życia, staje się bezbronna wobec tych, którzy chcą wykorzystać jej otwartość do zamknięcia jej za sobą.
Jednak również hasło obrony demokracji wymaga kontroli. Władza nie może uznać każdego krytyka za wroga ustroju i wręczyć sobie nieograniczonych uprawnień. Ograniczenia wolności muszą mieć podstawę prawną, być konieczne i proporcjonalne, podlegać niezależnej kontroli. Obrona wspólnych zasad nie daje przywileju dowolnego ich zawieszania.
Ta sama miara powinna obowiązywać swoich i obcych. Inaczej zasady szybko stają się dekoracją, a o wszystkim rozstrzyga to, kto akurat trzyma mikrofon.
Sprawdzian zaczyna się 12 listopada
Nie mam nic przeciwko uroczystościom, marszom, hymnowi i wzruszeniu. Wspólnota potrzebuje pamięci oraz symboli. Potrzebuje także radości z tego, że ma własne państwo.
Chciałbym tylko, żeby za deklaracją szło zobowiązanie.
Żeby człowiek mówiący o szacunku do Polski umiał uszanować Polaka o innych poglądach. Żeby obrońca wolności potrafił przyjąć odmowę. Żeby rzecznik prawdy prostował także fałsze korzystne dla własnego środowiska. Żeby polityk powołujący się na naród pamiętał, że naród nie kończy się na jego wyborcach.
Dojrzały patriotyzm wymaga czasem rzeczy trudniejszej niż publiczne wyznanie miłości do ojczyzny: rezygnacji z wygodnego przywileju, uczciwego rozliczenia własnego błędu, obrony praw kogoś nielubianego.
Właśnie wtedy okazuje się, ile warte są odświętne słowa.
11 listopada można głośno powiedzieć: „Kocham Polskę”.
12 listopada warto zadbać, żeby drugi człowiek nie musiał się tej miłości bać.