Codziennie czegoś się uczymy, słuchamy porad, oglądamy innych i poznajemy kolejne prawdy o świecie. A jednak człowiek, który doskonale wie, czym jest dobro, potrafi postępować tak, jakby nigdy o nim nie słyszał. Czy problemem jest niewiedza, czy może coś znacznie głębszego?

Ziemniak, poziomica i ludzka mądrość

Człowiek je codziennie, ale nie każdy potrafi gotować. Czyta książki, ale nie zawsze rozumie, co przeczytał. Chodzi do kościoła, lecz niekoniecznie staje się bardziej empatyczny. Zna ograniczenia prędkości, ale zwalnia dopiero wtedy, gdy zobaczy radar.

Wie, czym jest prawda, ale chętniej słucha tych, którzy potwierdzają jego przekonania. Wie, czym jest wolność, lecz często szuka kogoś, kto powie mu, jak powinien żyć.

A przecież żyjemy w czasach niemal nieograniczonego dostępu do wiedzy. Mamy książki, naukowców, biblioteki, internet, filmy edukacyjne i tysiące ekspertów, którzy codziennie wyjaśniają nam świat.

Dlaczego więc ludzie nie są lepsi?

Być może dlatego, że pomyliliśmy dostęp do wiedzy z umiejętnością jej wykorzystywania.

Weźmy zwyczajnego ziemniaka.

Dla jednego człowieka ziemniak jest po prostu ziemniakiem. Obiera się go, gotuje i podaje do obiadu. Inny dostrzega różnice między odmianami, zawartością skrobi, strukturą miąższu i zastosowaniem kulinarnym.

Obaj wiedzą, czym jest ziemniak. Tylko ich wiedza nie jest jednakowa.

I nie byłoby w tym nic niepokojącego, gdyby pierwszy nie próbował przekonywać drugiego, że wszystkie ziemniaki są identyczne, ponieważ on żadnej różnicy nie zauważył.

Tak właśnie często postępujemy z rzeczywistością.

Widzimy fragment i uznajemy go za całość.

Słyszymy wypowiedź i wydaje nam się, że znamy intencje człowieka.

Oglądamy kilkunastosekundowy film i potrafimy wydać wyrok na zdarzenie, którego początku ani zakończenia nie znamy.

Najzabawniejsze, że mamy jeszcze narzędzia naukowe, które potrafimy wykorzystać do potwierdzania własnych nieporozumień.

Weźmy poziomicę budowlaną.

Przykładamy ją do stołu. Pęcherzyk powietrza znajduje się pośrodku. Stół jest wypoziomowany.

Wniosek?

Ziemia jest płaska!

Trudno o bardziej osobliwy triumf ludzkiej pomysłowości. Przyrząd działa prawidłowo, pomiar jest poprawny, tylko wniosek nie ma uzasadnienia.

Poziomica pokazuje lokalny poziom, nie kształt całej planety.

Ale kiedy człowiek jest wystarczająco mocno przekonany o swojej racji, nawet błędna interpretacja staje się dla niego dowodem.

Problem nie zawsze polega więc na tym, że nie mamy informacji. Czasami nie potrafimy albo nie chcemy właściwie ich zinterpretować.

Moralność na widok radiowozu

Wyobraźmy sobie kierowcę.

Jedzie drogą, na której obowiązuje ograniczenie do 50 kilometrów na godzinę. Widzi znak, rozumie jego znaczenie, posiada prawo jazdy i zna przepisy.

Mimo to jedzie osiemdziesiąt.

Nagle dostrzega policyjny radiowóz.

Hamuje.

Czy właśnie stał się bardziej odpowiedzialnym człowiekiem?

Nie. Zmienił zachowanie pod wpływem możliwości otrzymania mandatu.

Nie musiał zrozumieć, dlaczego ograniczenie istnieje. Nie musiał pomyśleć o pieszym, dziecku wychodzącym zza zaparkowanego samochodu czy konsekwencjach wypadku.

Wystarczyło, że zobaczył możliwość poniesienia kary.

To jeden z najprostszych obrazów różnicy między moralnością a podporządkowaniem.

Człowiek może przestrzegać zasad dlatego, że rozumie ich znaczenie. Może też przestrzegać ich wyłącznie wtedy, gdy ktoś patrzy.

Oczywiście prawo potrzebuje kontroli i sankcji. Nie możemy opierać bezpieczeństwa publicznego jedynie na ludzkiej dobrej woli.

Ale czy społeczeństwo, które postępuje uczciwie wyłącznie w obecności kontrolera, można nazwać społeczeństwem odpowiedzialnym?

A może stworzyliśmy jedynie system, w którym człowiek coraz sprawniej ocenia ryzyko przyłapania?

To pytanie nie dotyczy wyłącznie kierowców.

Dotyczy podatków, pracy, polityki, relacji rodzinnych, zachowania w internecie i zwykłej codziennej przyzwoitości.

Z różańcem w dłoni i pogardą na ustach

W niedzielę człowiek idzie do kościoła. Modli się, słucha kazania, mówi o miłości bliźniego, przebaczeniu i szacunku.

Wraca do domu, otwiera internet i zaczyna obrażać ludzi, którzy mają inne poglądy.

Nie zawsze tak się dzieje. Religia dla wielu jest rzeczywistym źródłem troski, solidarności i odpowiedzialności.

Nie sposób jednak nie zauważyć sprzeczności, gdy ktoś deklaruje przywiązanie do miłości bliźniego, a jednocześnie z pogardą traktuje drugiego człowieka.

Podobny problem dotyczy niewierzących, którzy głoszą tolerancję, lecz nie potrafią zaakceptować odmiennego stanowiska. Albo obrońców wolności, którzy najchętniej ograniczyliby ją swoim przeciwnikom.

Różnią się symbole, hasła i uzasadnienia. Mechanizm pozostaje podobny.

Człowiek potrafi stworzyć o sobie opowieść, w której pozostaje dobry, nawet kiedy jego postępowanie przeczy deklarowanym wartościom.

Może powiedzieć, że obrażał w słusznej sprawie.

Że został sprowokowany.

Że mówił jedynie prawdę.

Że przeciwnik zasłużył.

Że czasami trzeba użyć ostrych słów, aby bronić dobra.

I w pewnym momencie pojawia się zasadnicze pytanie: czy człowiek jeszcze ocenia własne zachowanie, czy już tylko poszukuje dla niego usprawiedliwienia?

Dobro, które potrzebuje publiczności

Współczesny człowiek nieustannie komunikuje światu, kim jest.

Pokazuje symbole, deklaruje wartości, publikuje opinie, podpisuje petycje i uczestniczy w wydarzeniach.

Może być patriotą, człowiekiem religijnym, obrońcą demokracji, zwolennikiem określonej ideologii albo przeciwnikiem wszelkich ideologii.

Nie ma w tym niczego złego.

Problem zaczyna się wtedy, gdy deklaracja zastępuje postępowanie.

Patriotyzm można wykrzyczeć na ulicy. Trudniej realizować go w codziennej odpowiedzialności za wspólne dobro.

Uczciwość można wpisać do programu politycznego. Trudniej zachować ją wtedy, gdy prawda okazuje się niewygodna.

Szacunek można umieścić na sztandarze. Trudniej okazać go człowiekowi, którego poglądów szczerze nie znosimy.

Są też ludzie, którzy nie potrzebują publiczności, aby postępować przyzwoicie.

Pomagają, ponieważ dostrzegają cudzy problem.

Nie oszukują, nawet gdy nikt nie sprawdza.

Nie wykorzystują słabości drugiego człowieka, choć mogliby to zrobić bez konsekwencji.

Nie muszą opowiadać światu o swojej moralności.

Być może właśnie dlatego tak trudno ich dostrzec w rzeczywistości zdominowanej przez krzykliwe deklaracje.

Człowiek uczy się przez całe życie. Ale czego?

Nie rodzimy się z gotowym systemem przekonań.

Od dzieciństwa obserwujemy rodziców, słuchamy nauczycieli, naśladujemy rówieśników, przyjmujemy zwyczaje środowiska, w którym dorastamy.

Uczymy się nie tylko słów, ale również sposobów reagowania.

Jeżeli w naszym otoczeniu agresja przynosi uznanie, możemy zacząć traktować ją jako skuteczną metodę działania.

Jeżeli kłamstwo pozwala unikać konsekwencji, możemy nauczyć się je usprawiedliwiać.

Jeżeli pytania spotykają się z karą, możemy nauczyć się milczenia.

Jeżeli samodzielne rozumowanie spotyka się z zainteresowaniem i rozmową, możemy rozwijać ciekawość świata.

Nie oznacza to, że wychowanie przesądza o całym życiu.

Ludzie dorastający w podobnych warunkach mogą stać się zupełnie różni. Każdy posiada własne predyspozycje, doświadczenia, temperament i indywidualną historię rozwoju.

Co więcej, człowiek zmienia się również w dorosłości.

Każda decyzja, każdy nawyk i każde doświadczenie wpływają na warunki, w których podejmie następne decyzje.

Ale jest pewien paradoks.

Samo zdobywanie doświadczeń nie oznacza, że uczymy się właściwie rozumieć ich znaczenie.

Można przez czterdzieści lat wykonywać określoną czynność i nie zastanowić się ani razu, dlaczego robimy ją właśnie w taki sposób.

Można przez całe życie powtarzać przekonania przejęte od rodziców i nigdy nie sprawdzić ich podstaw.

Można też latami zadawać pytania, zmieniać zdanie i odkrywać, że rzeczywistość jest bardziej złożona, niż wcześniej sądziliśmy.

Dorosłość nie gwarantuje dojrzałości poznawczej ani moralnej.

Upływ czasu nie jest przecież automatycznym kursem mądrości.

Najtrudniej dostrzec własne błędy

Człowiek chętnie zauważa sprzeczności w zachowaniu innych.

Polityk przeciwników kłamie. Nasz polityk jedynie niefortunnie się wypowiedział.

Obcy jest agresywny. Swój okazał stanowczość.

Przeciwnik manipuluje. Człowiek z naszej grupy przedstawia korzystną interpretację.

Nie wszyscy tak postępują i nie każda różnica ocen jest przejawem hipokryzji.

Ale mechanizm podwójnych standardów jest dobrze znany.

Łatwiej usprawiedliwiamy ludzi, z którymi się utożsamiamy, niż tych, których postrzegamy jako przeciwników.

Bywa nawet, że przestajemy oceniać samo zachowanie. Zaczynamy oceniać przynależność jego sprawcy.

A przecież jeśli kłamstwo jest niewłaściwe, nie powinno stawać się uczciwością tylko dlatego, że wypowiedział je ktoś, kogo lubimy.

Jeżeli poniżanie drugiego człowieka jest naganne, nie powinno zmieniać znaczenia w zależności od barw politycznych, religijnych symboli czy społecznej pozycji sprawcy.

Dobro nie może polegać wyłącznie na tym, że nasi uznają nas za dobrych.

W przeciwnym razie wystarczy znaleźć odpowiednią grupę, która usprawiedliwi wszystko.

Dlaczego więc ludzie nie są lepsi?

Być może dlatego, że samo pytanie zakłada coś, czego nie możemy być pewni.

Zakładamy, że człowiek wie, jak powinien postępować, i świadomie odrzuca dobro.

Tymczasem może być przekonany, że już postępuje właściwie.

Może nie dostrzegać sprzeczności między własnymi deklaracjami a zachowaniem.

Może rozumieć rzeczywistość jedynie przez doświadczenia, które dotąd zdobył.

Może wreszcie należeć do środowiska, w którym zachowania oceniane przez innych jako krzywdzące są uznawane za normalne, potrzebne, a nawet godne pochwały.

To nie zwalnia go z odpowiedzialności.

Pozwala natomiast lepiej zrozumieć, dlaczego wiedza, edukacja, religia, prawo i doświadczenie nie zawsze prowadzą do moralnego rozwoju.

Człowiek uczy się bowiem przez całe życie. Ale nie każda nauka czyni go lepszym.

Można doskonalić umiejętność manipulowania ludźmi.

Można nauczyć się skuteczniej unikać odpowiedzialności.

Można rozwinąć niezwykłą zdolność uzasadniania własnych błędów.

Można także nauczyć się rozpoznawać krzywdę, kwestionować własne przekonania i postępować uczciwie bez oczekiwania nagrody.

Wszystko to stanowi część ludzkich możliwości.

Dlatego największym wyzwaniem nie jest samo zdobywanie wiedzy.

Jest nim umiejętność sprawdzania, czy wiedza, którą posiadamy, nie służy jedynie obronie naszych wcześniejszych przekonań.

Człowiek może wiedzieć, czym jest dobro, i nie potrafić go czynić.

Może również czynić dobro, nie opowiadając o tym nikomu.

A może problem polega na tym, że zbyt często oceniamy moralność człowieka po tym, co mówi o sobie, zamiast po tym, jak traktuje innych?

Bo kiedy nie ma policjanta, publiczności, przełożonego, sąsiadów ani ludzi gotowych pochwalić nasze zachowanie, pozostaje nam jedna rzecz.

Własna decyzja.

I jej konsekwencje.

Nie wystarczy wiedzieć, czym jest dobro. Trzeba jeszcze umieć je rozpoznać wtedy, gdy jego wybór nie przynosi nam żadnej korzyści.

Cykl publicystyczny „Człowiek w klatce własnych przekonań”.

Następny felieton: „Ptaszek w klatce, czyli po co człowiekowi wolność?”. O tym, dlaczego człowiek może przez całe życie pozostawać wierny zasadom, których nigdy świadomie nie wybrał.