Przejdź do treści
czwartek 19 listopada 2026
Imieniny: Elżbieta, Mironiega, Paweł, Seweryn
19 listopada 2026 r.Media społecznościoweFelieton

Kiedyś publiczna kompromitacja mogła oznaczać koniec kariery. Dziś bywa jej początkiem. Chamstwo przyciąga widzów, agresja generuje komentarze, kłamstwo rozchodzi się szybciej, niż można je sprostować, a publiczne upokorzenie drugiego człowieka staje się internetową rozrywką. Czy naprawdę staliśmy się gorszym społeczeństwem? A może zbudowaliśmy system, w którym na ludzkich słabościach można zarabiać więcej niż na przyzwoitości?

Człowiek się nie zmienił. Zmieniła się cena jego zachowania

Zazdrość, próżność, chciwość, agresja, potrzeba uznania czy przyjemność płynąca z upokarzania innych nie narodziły się wraz z internetem. Towarzyszą ludzkości od stuleci. Nie stworzył ich Facebook, TikTok ani YouTube. Nie wymyślili ich influencerzy, politycy ani specjaliści od marketingu.

Technologia zrobiła jednak coś, czego wcześniejsze społeczeństwa nie znały w takiej skali. Pozwoliła ludzkie zachowania mierzyć, rozpowszechniać i zamieniać w pieniądze.

Reklama

Dawniej awantura w restauracji miała ograniczoną publiczność. Dziś wystarczy telefon, aby obejrzały ją setki tysięcy ludzi. Dawniej człowiek, który publicznie obrażał innych, ryzykował utratę reputacji w swoim środowisku. Dziś może zdobyć popularność w zupełnie innym, wielokrotnie większym otoczeniu.

Zmieniła się więc nie tylko skala komunikacji. Zmienił się mechanizm społecznego wynagradzania zachowań.

W części internetowej gospodarki nie trzeba być lubianym, aby stać się wartościowym uczestnikiem rynku. Wystarczy być oglądanym.

Można wywoływać odrazę, gniew, pogardę i niechęć, a mimo to budować rozpoznawalność. Można mieć więcej przeciwników niż zwolenników, a jednak przyciągać ogromną publiczność.

To jeden z najbardziej niepokojących paradoksów współczesnej komunikacji: człowiek może odnosić korzyści z zachowań, które większość odbiorców publicznie potępia.

Algorytm nie ma sumienia. Ma zadanie do wykonania

Media społecznościowe nie funkcjonują jak tradycyjna rozmowa pomiędzy ludźmi.

W wielu ich obszarach o widoczności treści decydują systemy rekomendacji analizujące zachowania użytkowników. Znaczenie mogą mieć między innymi czas oglądania, kliknięcia, komentarze, udostępnienia czy wcześniejsze zainteresowania odbiorcy.

Algorytm nie musi rozumieć moralnej wartości wypowiedzi, aby uznać ją za wartą pokazania kolejnym osobom.

Jeżeli treść skutecznie zatrzymuje uwagę, może otrzymać dodatkową widoczność. Dotyczy to zarówno materiałów wartościowych, jak i prowokacji.

Nie oznacza to, że każda platforma automatycznie promuje agresję. Systemy rekomendacji różnią się sposobem działania, a operatorzy stosują również ograniczenia dotyczące szkodliwych treści. Problem polega na tym, że popularne wskaźniki zaangażowania nie zawsze odzwierciedlają to, co użytkownicy naprawdę uznają za wartościowe.

W marcu 2025 roku w czasopiśmie naukowym „PNAS Nexus” opublikowano badanie dotyczące mechanizmu rekomendacji treści na Twitterze, dzisiejszej platformie X.

Naukowcy porównali sposób doboru wpisów przez algorytm oparty na zaangażowaniu z chronologicznym wyświetlaniem publikacji. Ustalili, że mechanizm algorytmiczny wzmacniał treści bardziej emocjonalne, stronnicze i wrogie wobec przeciwnych grup politycznych.

Co szczególnie interesujące, użytkownicy niekoniecznie woleli wpisy wybrane przez algorytm.

Oznacza to, że system skutecznie przyciągający uwagę nie musi być jednocześnie systemem najlepiej odpowiadającym deklarowanym potrzebom odbiorców.

To ważne odkrycie. Pokazuje bowiem, że pomiędzy zainteresowaniem wywołanym treścią a jej rzeczywistą wartością dla użytkownika może istnieć zasadnicza różnica.

Innymi słowy: nie wszystko, na co patrzymy, jest tym, co chcielibyśmy oglądać.

Naukowcy sprawdzili, jak internet uczy nas oburzenia

Jeszcze bardziej wymowne wyniki przyniosły badania opublikowane w sierpniu 2021 roku w czasopiśmie „Science Advances”.

Zespół badaczy, w którym uczestniczyli naukowcy z Uniwersytetu Yale, przeanalizował 12,7 miliona wpisów opublikowanych przez 7331 użytkowników Twittera. Przeprowadzono również dwa eksperymenty behawioralne z udziałem łącznie 240 osób.

Badaczy interesowało, dlaczego użytkownicy mediów społecznościowych coraz częściej wyrażają moralne oburzenie.

Wyniki wskazały, że pozytywne reakcje społeczne, takie jak polubienia i udostępnienia, mogą wzmacniać skłonność do kolejnych wypowiedzi wyrażających oburzenie.

To mechanizm znany psychologii jako uczenie się przez wzmocnienie.

Jeżeli określone zachowanie zostaje nagrodzone, rośnie prawdopodobieństwo jego powtórzenia.

Nie chodzi przy tym wyłącznie o pieniądze. Nagrodą może być popularność, zainteresowanie, poczucie wpływu czy uznanie własnej grupy.

Badacze zauważyli także znaczenie norm obowiązujących w internetowych społecznościach. Ludzie dostosowują sposób wypowiadania się do zachowań otoczenia, w którym funkcjonują.

A teraz przenieśmy ten mechanizm poza laboratorium.

Jeżeli człowiek odkrywa, że spokojna wypowiedź nie wzbudza większego zainteresowania, natomiast agresywna prowokacja zapewnia mu tysiące reakcji, otrzymuje czytelną informację o tym, które zachowanie jest skuteczniejsze w zdobywaniu uwagi.

Nie musi natychmiast zmienić poglądów. Może jednak zacząć zmieniać sposób ich prezentowania.

Z czasem coraz bardziej zdecydowany język przestaje wystarczać. Potrzebne są mocniejsze słowa, wyraźniejszy konflikt, większa prowokacja.

W ten sposób internet nie tylko pokazuje ludzkie emocje. Może również wpływać na sposób ich publicznego wyrażania.

Trzeba jednak odróżnić uzasadnione oburzenie wobec krzywdy czy niesprawiedliwości od agresji służącej poniżaniu innych. Badania nad moralnym oburzeniem nie dowodzą, że każda emocjonalna krytyka jest naganna.

Pokazują natomiast, że nawet uzasadnione emocje mogą zostać wciągnięte w mechanizm rywalizacji o uwagę.

Kłamstwo nie musi przekonać. Czasami wystarczy, że oburzy

W grudniu 2024 roku w czasopiśmie „Science” opublikowano kolejne badanie dotyczące relacji pomiędzy dezinformacją a moralnym oburzeniem.

Naukowcy przeanalizowali dane z Facebooka i Twittera oraz przeprowadzili eksperymenty behawioralne.

Wyniki wskazały, że materiały pochodzące ze źródeł rozpowszechniających dezinformację częściej wywoływały oburzenie niż treści z wiarygodnych źródeł. Co więcej, użytkownicy byli bardziej skłonni udostępniać oburzającą dezinformację bez wcześniejszego przeczytania materiału.

To odkrycie powinno szczególnie zainteresować dziennikarzy.

Przez lata zakładaliśmy, że podstawowym zagrożeniem związanym z fałszywą informacją jest jej wiarygodność. Ktoś tworzy kłamstwo, a odbiorca daje się oszukać.

Tymczasem współczesny mechanizm może być bardziej skomplikowany.

Nie trzeba przekonać człowieka, że wiadomość jest prawdziwa. Czasem wystarczy wywołać tak silną emocję, że odbiorca uzna ją za wartą natychmiastowego rozpowszechnienia.

Kłamstwo może więc podróżować po internecie również dzięki ludziom, którzy publikują je po to, aby je potępić.

I właśnie tutaj dochodzimy do problemu odpowiedzialności.

Każde udostępnienie, nawet opatrzone oburzonym komentarzem, może dostarczyć fałszywej informacji kolejnych odbiorców.

Nie oznacza to, że należy milczeć wobec nieprawdy. Oznacza natomiast, że sposób jej prostowania ma znaczenie.

Dziennikarz powinien przede wszystkim eksponować sprawdzone fakty, a nie bezrefleksyjnie powtarzać najbardziej prowokacyjną wersję kłamstwa.

Współczesny handlarz skandalem nie potrzebuje naszego poparcia

Wyobraźmy sobie internetowego twórcę, który publikuje materiał przedstawiający publiczne upokorzenie przypadkowej osoby.

Nagranie wywołuje falę krytyki.

Tysiące ludzi komentują zachowanie autora. Kolejni użytkownicy udostępniają film, aby pokazać, jak bardzo są nim oburzeni. Portale informacyjne publikują artykuły o skandalu. Inni twórcy nagrywają własne reakcje.

W krótkim czasie materiał zyskuje ogromną widoczność.

Czy autor poniósł konsekwencje?

Być może spotkała go krytyka. Być może stracił część odbiorców, współpracę reklamową albo dostęp do określonych funkcji platformy.

Ale istnieje również inny scenariusz.

Zdobył nowych obserwujących. Stał się rozpoznawalny. Następnym razem będzie mógł wykorzystać tę popularność do sprzedaży produktu, promocji własnej marki albo przyciągnięcia kolejnej publiczności.

Tak może działać gospodarka uwagi.

Oczywiście milion wyświetleń nie oznacza automatycznie miliona złotych. Nie każda popularna treść jest monetyzowana, a skandale mogą prowadzić do realnych strat finansowych.

Jednak nawet wtedy, gdy bezpośrednia reklama nie przynosi dochodu, rozpoznawalność może stać się kapitałem wykorzystywanym później.

Właśnie dlatego skandal bywa inwestycją.

A oburzeni odbiorcy, którzy chcą ukarać prowokatora publicznym potępieniem, niekiedy nieświadomie zwiększają wartość jego najbardziej kontrowersyjnego materiału.

Czy wstyd przestał być społecznie potrzebny?

Wstyd pełni w społeczeństwie istotną funkcję. Sygnalizuje, że nasze zachowanie może naruszać przyjęte normy i prowadzić do utraty uznania innych ludzi.

Nie zawsze jest mechanizmem sprawiedliwym. Historia pokazuje, że zawstydzanie wykorzystywano również do uciszania słabszych, utrwalania uprzedzeń i wymuszania posłuszeństwa.

Nie możemy więc idealizować dawnych zasad.

Jednak przez długi czas reputacja stanowiła istotny zasób społeczny.

Człowiek oceniany był przede wszystkim przez ludzi, z którymi żył, pracował i utrzymywał bezpośrednie relacje.

Internet zmienił tę sytuację.

Można utracić uznanie lokalnego środowiska, a jednocześnie zyskać aprobatę tysięcy nieznajomych.

Można zostać publicznie potępionym przez jedną grupę i okrzykniętym bohaterem przez drugą.

Co więcej, można znaleźć społeczność, w której zachowanie uznawane gdzie indziej za naganne jest traktowane jako przejaw odwagi, niezależności lub autentyczności.

Nie oznacza to, że ludzie przestali odczuwać wstyd. Zmieniły się natomiast możliwości wyboru środowiska, którego ocena ma dla jednostki znaczenie.

Dawniej człowiek częściej musiał mierzyć się z opinią najbliższego otoczenia.

Dzisiaj może szukać odbiorców, którzy będą nagradzać dokładnie te zachowania, za które inni go krytykują.

W takim świecie potępienie nie zawsze prowadzi do refleksji. Niekiedy staje się potwierdzeniem własnej wyjątkowości.

Najpierw telewizja sprzedała sensację. Internet udoskonalił rachunek

Błędem byłoby uznanie, że wszystko zaczęło się od młodego pokolenia i smartfonów.

Zanim internet stał się powszechny, mieliśmy już prasę brukową, sensacyjne programy telewizyjne, publiczne konflikty celebrytów oraz widowiska oparte na przekraczaniu granic prywatności.

Przemysł medialny od dawna wiedział, że silne emocje przyciągają odbiorców.

Internet nie wymyślił tej zasady. Udoskonalił jej wykorzystanie.

Dawniej producent programu telewizyjnego musiał przewidywać, co zainteresuje publiczność. Dziś platforma może na bieżąco analizować ogromne ilości danych dotyczących zachowań użytkowników.

Dawniej o popularności programu informowały wyniki oglądalności. Dziś twórca widzi reakcje niemal natychmiast.

Dawniej dostęp do masowej publiczności zależał w dużej mierze od redakcji, wydawców i nadawców. Dziś część tych barier zniknęła.

To przyniosło ogromne korzyści. Ułatwiło obywatelom zabieranie głosu, ujawnianie nadużyć, organizowanie pomocy i docieranie do informacji poza tradycyjnymi mediami.

Jednocześnie stworzyło nowe możliwości dla ludzi gotowych wykorzystywać konflikt jako narzędzie promocji.

W rezultacie zarówno wartościowy materiał dziennikarski, jak i świadomie przygotowana prowokacja mogą rywalizować o uwagę tego samego odbiorcy.

Reklama

I nie zawsze wygra materiał rzetelniejszy.

Pokolenie X, milenialsi i świat, który przekazaliśmy dzieciom

W dyskusjach o współczesnym braku szacunku często pojawia się oskarżenie kierowane pod adresem młodszych pokoleń.

To młodzi mają być roszczeniowi, bezczelni, uzależnieni od internetu i pozbawieni autorytetów.

Tylko czy uczciwie oceniamy odpowiedzialność za stworzenie świata, w którym dorastali?

Pokolenie X uczestniczyło w rozwoju nowoczesnej gospodarki konsumpcyjnej, komercyjnych mediów i internetu.

Milenialsi współtworzyli i upowszechniali kulturę mediów społecznościowych, osobistych marek oraz cyfrowej autopromocji.

Pokolenie Z dorastało już w rzeczywistości, w której rozpoznawalność, publiczne reakcje i cyfrowa obecność stały się elementami codziennego życia.

To oczywiście uproszczony opis przemian, a nie dowód winy którejkolwiek generacji. Twórcami współczesnego systemu były osoby z różnych pokoleń, a granice generacyjne nie determinują ludzkich wartości.

Jednak odpowiedzialności dorosłych nie można pominąć.

To nie dzieci ustanowiły modele biznesowe wielkich platform. Nie one stworzyły gospodarkę opartą na nieustannym zdobywaniu uwagi. Nie one zdecydowały, że publiczną rozpoznawalność można wykorzystywać jako podstawowy zasób marketingowy.

Młodzi ludzie nauczyli się funkcjonować w świecie, który zastali.

Dlatego warto postawić niewygodne pytanie:

Czy mamy moralne prawo oburzać się na młode pokolenia za wykorzystywanie mechanizmów, które sami stworzyliśmy i przez lata rozwijaliśmy?

A może nasza krytyka młodzieży jest czasami próbą uniknięcia odpowiedzialności za konsekwencje własnych decyzji?

Media mogą potępiać chamstwo i jednocześnie na nim zarabiać

Najbardziej niewygodna część tej historii dotyczy dziennikarstwa.

Media bardzo chętnie opisują skandaliczne zachowania polityków, celebrytów i internetowych twórców.

Publikują ich wypowiedzi, cytują obelgi, pokazują nagrania, analizują kolejne prowokacje.

Nierzadko robią to w atmosferze moralnego potępienia.

Ale jednocześnie dostarczają skandalistom czegoś, czego ci najbardziej potrzebują: uwagi.

Czy redakcja, która codziennie publikuje kolejne prowokacje jednej osoby, rzeczywiście ogranicza ich społeczne znaczenie?

A może nieświadomie buduje jej markę?

Problem nie sprowadza się do samego informowania o nagannych zachowaniach. Dziennikarstwo ma obowiązek ujawniać nadużycia, kontrolować władzę i opisywać sprawy ważne społecznie.

Istnieje jednak różnica pomiędzy informowaniem o skandalu a czynieniem ze skandalu produktu medialnego.

Jeżeli polityk publicznie kłamie, zadaniem dziennikarza jest wykazanie nieprawdy i przedstawienie faktów.

Jeżeli ktoś obraża drugiego człowieka, warto wyjaśnić okoliczności, znaczenie i konsekwencje tego zachowania.

Ale czy konieczne jest wielokrotne eksponowanie najbardziej obraźliwych słów? Czy każde internetowe wystąpienie prowokatora musi stawać się osobnym wydarzeniem medialnym?

To również pytania o odpowiedzialność wydawców.

Redakcja, która deklaruje obronę standardów debaty publicznej, powinna zastanowić się, czy własną polityką publikacyjną nie wzmacnia mechanizmów, które krytykuje.

Nie wystarczy bowiem mówić o potrzebie szacunku, jeżeli jednocześnie regularnie nagradza się zasięgiem jego demonstracyjny brak.

Czy winne jest również prawo?

W debacie o agresji internetowej często pojawia się postulat zaostrzenia odpowiedzialności prawnej.

To zrozumiałe, szczególnie gdy mamy do czynienia z groźbami, nękaniem, naruszaniem prywatności czy rozpowszechnianiem bezprawnych treści.

Ale nie każde zachowanie nieprzyzwoite jest przestępstwem.

Nie każda obelga wymaga interwencji państwa. Nie każda prowokacja powinna prowadzić do kary.

Wolność wypowiedzi obejmuje również poglądy kontrowersyjne, ostre i niepopularne.

Dlatego prawo nie może być jedynym narzędziem odbudowy kultury szacunku.

Istotna jest także odpowiedzialność platform, reklamodawców, wydawców i samych odbiorców.

Jeżeli prowokacja nie narusza prawa, ale przynosi ogromne korzyści ekonomiczne, odpowiedź nie musi polegać na wprowadzaniu nowych zakazów.

Może polegać na zmianie zasad wynagradzania twórców, sposobu rekomendowania treści i standardów współpracy reklamowej.

Badanie opublikowane w 2025 roku w „PNAS Nexus” pokazało, że alternatywne metody doboru treści, uwzględniające deklarowane preferencje użytkowników, mogą ograniczać udział materiałów wzbudzających gniew i wrogość wobec innych grup. Badacze zwrócili zarazem uwagę na możliwe skutki uboczne takich rozwiązań.

To oznacza, że nie jesteśmy skazani na jeden model cyfrowej komunikacji.

Technologia może wzmacniać konflikt, ale można ją również projektować tak, aby ograniczać niepożądane mechanizmy.

Nie wszystko, co widzimy w internecie, jest obrazem społeczeństwa

Warto jednak uważać na jeszcze jedną pułapkę.

Jeżeli każdego dnia oglądamy agresywne komentarze, kłótnie i skandale, możemy dojść do wniosku, że społeczeństwo jako całość utraciło kulturę osobistą.

Nie musi to być prawda.

Internet nie jest reprezentatywną próbką ludzkiego zachowania. Najbardziej widoczne treści niekoniecznie odzwierciedlają postawy większości.

Każdego dnia miliony ludzi pomagają sobie, pracują uczciwie, wychowują dzieci, opiekują się bliskimi i zachowują się przyzwoicie.

Ich codzienność rzadko staje się internetową sensacją.

Spokojna rozmowa sąsiadów nie wzbudzi takiego zainteresowania jak publiczna awantura. Uczciwe wykonanie obowiązków nie przyciągnie takiej uwagi jak kompromitacja znanej osoby.

Możemy więc żyć w społeczeństwie, w którym przyzwoitość nadal jest powszechna, a mimo to odnosić wrażenie, że zniknęła.

Dlaczego?

Ponieważ częściej widzimy to, co wywołuje najsilniejsze emocje, niż to, co jest najbardziej typowe.

Takie rozróżnienie jest konieczne, jeśli chcemy rzetelnie analizować współczesność, zamiast jedynie narzekać na upadek obyczajów.

Czy szacunek przegrał z opłacalnością?

Największym zagrożeniem nie jest sam fakt, że w internecie istnieją ludzie agresywni, próżni czy nieuczciwi.

Tacy ludzie istnieli zawsze.

Zagrożenie pojawia się wtedy, gdy inni zaczynają traktować ich zachowania jako skuteczny sposób zdobywania popularności, pieniędzy i wpływów.

Jeżeli młody człowiek widzi, że spokojna, kompetentna osoba przez lata pracuje na uznanie, a internetowy prowokator zdobywa większą rozpoznawalność w ciągu kilku dni, otrzymuje określony sygnał.

Nie oznacza to, że automatycznie wybierze prowokację.

Ale zaczyna dostrzegać, że społeczne nagrody nie zawsze odpowiadają wartości zachowań.

Podobne zjawisko dotyczy polityki, biznesu i mediów.

Głośniejszy nie musi być mądrzejszy. Popularniejszy nie musi być bardziej wiarygodny. Rozpoznawalny nie musi zasługiwać na autorytet.

Tymczasem współczesna komunikacja coraz częściej pozwala tym kategoriom występować obok siebie, jakby były równoważne.

A przecież popularność jest informacją o zainteresowaniu. Nie jest dowodem uczciwości, wiedzy ani przyzwoitości.

I właśnie tutaj przebiega jedna z najważniejszych granic współczesnego świata.

Pomiędzy człowiekiem, którego warto słuchać, a człowiekiem, którego trudno nie zauważyć.

Na końcu zawsze jest człowiek

Łatwo oskarżyć algorytm.

Łatwo powiedzieć, że za wszystko odpowiadają wielkie korporacje technologiczne, reklamodawcy i mechanizmy marketingowe.

Odpowiedzialność tych podmiotów jest rzeczywista, ale nie wyczerpuje problemu.

Algorytm może zwiększać widoczność prowokacji. Nie zmusza jednak człowieka do poniżania innych.

System reklamowy może wynagradzać popularność. Nie odbiera twórcy możliwości wyboru sposobu, w jaki ją zdobywa.

A odbiorca, choć podlega wpływowi projektowania platform, nadal może zdecydować, czy udostępni nagranie przedstawiające czyjąś krzywdę, czy odmówi uczestnictwa w tym widowisku.

Nie jesteśmy wyłącznie ofiarami technologii.

Jesteśmy również jej użytkownikami, twórcami, klientami i beneficjentami.

Dlatego pytanie o epokę braku szacunku nie powinno kończyć się prostym oskarżeniem młodzieży, internetu czy współczesnych obyczajów.

Powinniśmy zapytać o coś znacznie trudniejszego.

Dlaczego stworzyliśmy system, w którym ludzkie słabości bywają tak atrakcyjnym towarem?

Dlaczego część mediów, które deklarują przywiązanie do odpowiedzialności społecznej, tak chętnie sprzedaje konflikt?

Dlaczego potrafimy publicznie potępiać zachowania, które następnie własną uwagą pomagamy rozpowszechniać?

I wreszcie: czy jesteśmy gotowi zaakceptować mniejsze zasięgi, mniejszą popularność i czasem mniejszy zysk, jeżeli ceną większych byłoby nagradzanie pogardy?

Technologia nie stworzyła ludzkich wad. Stworzyła dla nich rynek.

Ale to ludzie decydują, czy na tym rynku będą wyłącznie kupować, sprzedawać i podziwiać kolejne skandale.

Czy również zaczną wymagać czegoś więcej.

Bo być może największym kryzysem naszej epoki nie jest brak szacunku.

Być może jest nim to, że nauczyliśmy się doskonale wyceniać ludzką uwagę, ale coraz trudniej przychodzi nam docenić ludzką godność.

Radio DTR | Publicystyka społeczna i analiza mediów

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *